S T A R E   M I A S T O   w   Warszawie
Mury Obronne
Rynek Staromiejski
Ulice
Plac Zamkowy i Zamek Królewski
Pomniki
Kościoły
- MURY OBRONNE -

Budowę murów obronnych rozpoczęto zapewne przed 1339 rokiem. Stopniowo zastępowały one wał obronny wzniesiony po założeniu miasta na przełomie XIII i XIV wieku. Pierwotny mur obronny został usytuowany na wewnętrznej krawędzi wału, który w związku z budową muru był sukcesywnie plantowany a fosa prawdopodobnie zasypywana. W pierwszym etapie budowy wzniesiono obie główne bramy miejskie: pn.-zach. Nowomiejska i pd. Krakowska oraz przyległy do niej pd.-zach. odcinek muru o długości 300 m. Drugi etap nastąpił najprawdopodobniej ok. połowy lub po połowie XIV wieku. Mur objął z obu stron Brame Nowomiejską i doszedł do skarpy wiślanej osiągając łączną długość 550 m. Po 1379 roku miał miejsce trzeci etap budowy. Zbudowano wówczas dwa nowe odcinki murów zamykające obwód i łączące miasto z zamkiem: od Bramy Krakowskiej do Wielkiej Wieży zamku (Grodzkiej) oraz od północnego narożnika obwodu do zamkowej Bramy Żuraw, z Bramą Gnojną i Furtą Kanonicką. W tym samym czasie nadbudowano baszty w starym murze. Całkowity obwód muru wyniósł 1200 m i objął obszar o powierzchni ponad 8,5 ha (z zamkiem). Między połową XV wieku a początkiem XVI wieku wzniesiono mur zewnętrzny, usytuowany w odległości 9-14 m od muru wewnętrznego. Bezpośrednio za murem znajdowała się na nowo założona fosa, prawdopodobnie sucha. W 1548 roku powstał Barbakan, który zastąpił przedbramie bramy Nowomiejskiej.
W XVI i XVII w. mury obronne reperowano i przebudowywano. Prace były wspierane przywilejami Zygmunta I i Zygmunta Augusta z lat 1518-63. Najważniejsza była przebudowa dwóch baszt muru wewnętrznego na nowe bramy miejskie: w 1560 od pn.-wsch. została wzniesiona Furta Biała a w latach 1598-1617 od zach. Brama Poboczna. W okresie wojen szwedzkich przysposobione do obrony mury, zostały częściowo zniszczone z rozkazu Karola Gustawa. Ich remont miał miejsce w 1657 roku. Baszty i bramy od końca XVI wieku użytkowano na cele obronne, remontowano i przebudowywano do końca XVIII wieku. Rozbiórkę murów rozpoczęto w początku XVIII wieku i prowadzono do końca XIX w. Również od XIX w. odkrywano, zachowane pod późniejszą zabudową, liczne fragmenty murów.

Systematyczne badania i prace konserwatorskie przeprowadzono w trzech etapach. W pierwszym, 1937-38, odsłonięto i uzupełniono części Barbakanu, Baszty Prochowej i obu murów od ul. Nowomiejskiej do ul. Wąski Dunaj. W drugim etapie, 1953-54, zrekonstruowano Barbakan i basztę Prochową. Z kolei w latach 1958-63 odsłonięto i uzupełniono elementy fortyfikacji oraz uporządkowano teren od pl. Zamkowego wzdłuż ul. Podwale aż do ul. Brzozowej.



- RYNEK STAREGO MIASTA -

Rynek wytyczono przy lokacji miasta w XIII/XIV w. Oparty jest on jednym z dłuższych boków, zachodnim, o główny trakt komunikacyjny biegnący ul. Świetojańską i Nowomiejską. Dominującym akcentem architektonicznym był tu ratusz, usytuowany nieco no południe od środka Rynku. Murowany ratusz wzmiankowano po raz pierwszy w 1429 r. Był on kilkukrotnie przebudowywany. W przeciągu XVI, XVII i XVIII w. zmieniał swój charakter z gotyckiego na renesansowy i kolejno barokowy i klasycystyczny. Zabudowę handlową rynku uporządkowano w 1701 r. wznosząc wokół ratusza murowane kramy o jednolitej architekturze, projektu Tylmana z Gameren. Ratusz i kramy rozebrano w 1817 r.
Cztery pierzeje Rynku określane są w spisach nieruchomości z XVII i XVIII w. wg stron świata lub jako strona pierwsza (zach.), druga (pn.), trzecia (wsch.), czwarta (pd.). Czasami stronę północną nazywano Miejską, południową - Zamkową, zachodnią - Wójtowską lub lewą, wschodnią - prawą. W XIX w. nadano poszczególnym pierzejom nazwy używane do dziś: Ignacego Wyssoty ZAKRZEWSKIEGO (pd.), Hugona KOŁŁĄTAJA (zach.), Jana DEKERTA (pn.), Franciszka BARSSA (wsch.).


STRONA ZAKRZEWSKIEGO to kamienice frontowe bloku między Rynkiem, ul. Jezuicką a Świętojańską. Kamienice te były wznoszone od XV w., wielokrotnie przebudowywane ulegały ciągłym zmianom. Pierzeję tę odbudowano po ostatniej wojnie w latach 1948-53.

Kamienica nr 1 - Walbachowska (Gizińska) zbudowana została przed 1498 r. przez Wantropków. Była rozbudowywana i przekształcana w drugiej połowie XVI w. przez Walbacha. W 1607 r. spłonęła. Kamienicę odbudowali Gizowie. W XVIII w. należała do Andrychowiczów, którzy w latach 1702-7 gruntownie ją przebudowali. W czwartej ćwierci XVIII w. Marceli Bacciarelli wykonał w jej wnętrzach plafony. Podczas remontu w 1928 r. polichromię na fasadzie wykonał Leonard Pękalski. W latach 1951-3 odbudowana została wg projektu Mieczysława Kuzmy i Józefa Chodaczka. Pięciokondygnacjowa budowla o trzyosiowej fasadzie posiada w przyziemiu piaskowcowy portal, odtworzony wg zachowanego. Oryginał pochodził zapewne z lat 1702-7, był boniowany , zamknięty półkoliście, zwieńczony złoconą kulą. W 1953 r. na najwyższej kondygnacji wykonali dekoracje sgraffitową Bohdan Urbanowicz oraz Helena i Lech Grześkiewiczowie.

Kamienica nr 3 - Juchtowska (Neisserów, Szawłowska) wzniesiona została przed 1468 r. zapewne przez Andrzeja Rosomaka. W pierwszej połowie XVI w. była rozbudowana. W 1607 r. spłonęła. w 1928 r. polichromię fasady wykonał Zygmunt Grabowski. W latach 1952-3 została odbudowana wg projektu Mieczysława Kuzmy i Józefa Chodaczka. Trzykondygnacjowa budowla z trzyosiową fasadą posiada w przyziemiu autentyczne obramowania otworów wykonane z piaskowca w początku XVII w. Powyżej parteru fasada ozdobiona jest polichromią z 1953 r., autorstwa Bohdana Urbanowicza oraz Heleny i Lecha Grześkiewiczów. Jest ona związana tematycznie z profesją właściciela, cyrulika Juchta. Pod środkowym oknem pierwszego piętra znajduje się tabliczka z fraszką Antoniego Słonimskiego (AS), dotycząca Juchta.

Kamienica nr 5 - Riaucourta (Jeleniowska, Pod Bazyliszkiem) wystawiona została przed 1470 r. przez Jana Kirstana. W 1607 r. spłonęła. Około 1770-80 fasada zyskała wystrój klasycystyczny. W 1928 r. polichromię na fasadzie wykonał Stanisław Rzecki. Po 1935 r. parter budynku przekształcono na urząd pocztowy. W latach 1952-3 została odbudowana wg projektu Mieczysława Kuzmy i Lesława Nowakowskiego, zachowującego cechy przebudowy z lat 1770-80. Układ wyższych kondygnacji trzypietrowej budowli z trzyosiową fasadą został przystosowany na użytek restauracji "Bazyliszek".

Kamienica nr 7 - Majeranowska (Pomianowska) murowana wzmiankowana była w 1457 r. Około 1770 r. została przebudowana. Od 1915 r. należała do Towarzystwa Wydawniczego w Warszawie. W 1928 r. polichromię fasady wykonał Stanisław Kazimierz Ostrowski. W latach 1952-3 kamienica została odbudowana wg projektu Mieczysława Kuzmy i Józefa Chodaczka, zachowującego klasycystyczne cechy fasady z ok.1770 r. Dziś jest to czterokondygnacjowa budowla o trzyosiowej fasadzie. Drugą i trzecią kondygnację ujmują z obu stron pilastry.

Kamienica nr 13 - Pod Lwem (Twardostojewska, Wilczkowska, Erlerowska) zbudowana została ok. 1428 r. przez Piotra Pachola. W drugiej połowie XV w. i w początku XVI była przebudowywana. Około połowy XVIII w. kamienicę nabył Ambroży Tomasz Czempiński, który umieścił w narożniku płaskorzeźbę lwa. Od 1915 r. mieściła się tu oficyna księgarsko-wydawnicza Jakuba Mortkowicza (połączona w parterze z sąsiednią kamienicą Rynek nr 11). W 1928 r. odkryto od ul. Świętojańskiej gotyckie wnęki, które nastepnie zamurowano. w latach 1928-9 polichromię fasady wykonała Zofia Stryjeńska. W latach 1952-3 kamienica została odbudowana wg projektu Mieczysława Kuzmy i Józefa Chodaczka. Dziś jest to trzykondygnacjowa budowla z dwuosiową fasadą. Posiada asymetryczny szyczyt, ujęty wolutowymi spływami. W narożniku kamienicy, na wysokości pietwszego puętra znajduje się płaskorzeźba kamienna ze złoceniami przedstawiająca lwa. Fasadę zdobi częściowo zachowana polichromia Zofii Stryjeńskiej oraz powojenne sgraffito Edmunda Burke.


STRONA KOŁŁĄTAJA to kamienice frontowe bloku między Rynkiem, ul. Zapiecek i Wąskim Dunajem, a od tyłu ul. Piwną. Kamienice te wznoszono od XV w. Pierwotnie blok ten był najprawdopodobniej przedzielony wąską uliczką poprzeczną. Po jej zabudowaniu, dwa domy stojące na tej działce połączono w jeden przed 1552 r. Kamienice przebudowywano głównie w XVII i XVIII w. Po ostatniej wojnie pierzeję tę odbudowano w latach 1948-53.

Kamienica nr 15 - Simonettich (Hińczowska, Octabińska, Kranichowska, Markiewiczowska) została wzniesiona przed 1495 r. W pierwszej połowie XVI w. rozbudowano ją po pożarze. W1669 r. kamienica ponownie spłonąła, a po 1692 r. została gruntownie przebudowana. W drugiej połowie XIX w. przekształcono wystrój jej elewacji. W latach 1952-3 została odbudowana wg projektu Andrzeja Węgrzeckiego. Czterokondygnacjowa budowla posiada nowy portal, nad którym znajduje się fragment archiwolty portalu z datą 1666 oraz sgraffito o motywach geometrycznych i przedstawieniach tradycyjnie związanych z funkcjonowaniem poczty. Dekoracje te wykonał w 1953 r. Edmund Burke.

Kamienica nr 17 - Godswillera (Swignowska, Malkowska, Markiewiczowska) została wznesiona przed 1473 r. przez Swignów. Około 1500 r. przebudowano ją. W latach 1743-54 nadbudowano czwartą kondygnację, a następnie w latach 1784-1821 nadbudowano piątą z loggią i zmieniono wystrój fasady na klasycystyczny. W 1928 r. polichromię fasady wykonała Zofia Stryjeńska. W 1950 r. podczas badań murów izby tylnej przyziemia, odkryto malowidło gotyckie z przedstawieniem Madonny z Dzieciątkiem z ok. 1500 r., ktore przeniesiono do kamienicy Rynek St. Miasta nr 40. W latach 1952-3 kamienicę odbudowano wg projektu Jana Bieńkowskiego, z częściowym odtworzeniem klasycystycznej fasady. Czterokondygnacjowa budowla z trzyosiową fasadą posiada w przyziemiu, po lewej stronie nowo projektowany portal. Nad parterem znajduje się szeroki, płaskorzeźbiony w tynku fryz ze sceną pochodu bachicznego, odtworzony w 1953 r. przez Romana Łukijanowa wg pierwotnego z 1815 r., wykonanego zapewne przez Pawła Malińskiego.

Kamienica nr 19 - Wójtowska wzmiankowana była w 1505 r. Przebudowano ją gruntownie w latach 1642-7 wg projektu Konstantego Tencalli, nastepnie w latach 1693-5 przebudował ją Benedykt Kawecki, przy udziale Józefa Szymona Bellottiego. W 1771 r. nadbudowano kolejną kondygnację i ukształtowano fasadę. Podczas remontu przeprowadzonego w latch 1921 i 1927 skuto przyczółki i gzymsy nad oknami fasady, które częściowo zrekonstruowano w 1928 r. Wtedy też polichromię fasady wykonał Wacław Borowski. w latach 1952-3 kamienica została odbudowana wg projektu Jana Bieńkowskiego. Fasada, czterokondygnacjowej budowli, posiada dekorację sgraffitową o geometrycznych i figuralnych motywach (m.in. alegorie Pokoju i Sprawiedliwości) wykonaną przez Krystynę Kozłowską i Grzegorza Wdowickiego.

Kamienica nr 21 - Friczowska (Wilczkowska, Delpaczyńska) została wzniesiona w XV w. W XV/XVI w. była parokrotnie przebudowywana. W 1674 popadła w ruinę, a w 1689 częściowo spłonęła. Odbudowano ją w początku XVIII w. Od tego też czasu była połączona z sąsiednią (nr 21a). w 1810 powstała sześcioosiowa fasada dla obu domow. W 1898 r. kamienica była remontowana pod kierunkiem Antoniego Kazimierza Porczyńskiego. W 1928 r. przeprowadzono remont wg projektu Karola Sicińskiego. Odkryto wtedy i odsłonięto portale gotyckie. W latach 1952-3 kamienica została odbudowana wg projektu Jana Bieńkowskiego i Zofii Krotkiewskiej, z wykorzystaniem ocalałych elementów. Wnętrza parteru i pierwszego piętra czterokondygnacjowej budowli mieszczą kawiarnię. Fasada jest trzyosiowa, na parterze po prawej stronie znajduje się ostrołukowy portal czterouskokowy z końca XV w., nad nim widnieją ościeża pierwotnego, znacznie wyższego portalu. Najwyższa kondygnacja jest odzielona gzymsem kordonowym i pokryta sgraffitem wykonanym przez Witolda Millera w 1953 r.

Kamienica nr 21a - Klucznikowska (Aftarzowska) wzniesiona została w XV-XVI w. w kilku fazach. W 1608 r. została gruntownie przebudowana. W początku XVIII w. połączono ją z kamienicą nr 21. w 1812 r. mieszkał tu i zmarł Hugo Kołłątaj. Podczas remontu w 1928 r. odkryto portal główny. Polichromię fasady wykonał Karol Siciński. W latach 1952-3 kamienica została odbudowana wg projektu Jana Bieńkowskiego i Zofii Krotkiewicz. Czterokondygnacjowa budowla o trzyosiowej fasadzie posiada na osi kamienny portal z pierwszej połowy XVII w. Ściany wyższych kondygnacji pokryte są geometrycznym i figuralnym sgraffitem, z głową H. Kołłątaja w tondzie. Dekoracje tę wykonali Hanna i Jacek Żuławscy w 1953 r.

Kamienica nr 23 - Anszultowska (Serafinowska, Pasowska, Urbanowska) wzniesiona została w XV-XVI w., zapewne w kilku fazach. W latach 1921-2 przebudowano ją kolejny raz, autorem projektu był Stefan Szyller. Zmieniono wówczas częściowo wystrój fasady orez zakomponowano dziedziniec na podstawie trzech odsłoniętych podczas remontu arkad. W 1928 r. polichromię na fasadzie wykonał Stanisław Rzecki. W latach 1952-3 kamienica została odbudowana wg projektu Jana Bieńkowskiego, jej fasada nawiązuje do stanu z ok. 1671 r. i sprzed 1780 r. Pięciokondygnacjowa budowla z trzyosiową fasadą posiada parter oddzielony wydatnym gzymsem kordonowym, z kamiennym, boniowanym portalem na osi z XVII w.

Kamienica nr 25 - Rolińska (Swignowska, Klucznikowska) kamienica zbudowana została na przełomie XV i XVI w. Przed 1656 r. przebudowano ją. W 1669 r. posiadała trzy kondygnacje, w 1703 została gruntownie wyremontowana i nadbudowana o dwa kolejne pietra. W 1928 r. polichromię na fasadzie wykonał Witold Leonhard i Józef Szperber. W latach 1952-3 kamienica została odbudowana wg projektu Ryty Stachowicz-Gniazdowskiej, przy zachowaniu wyglądu z ok. 1703 r. Pięciokondygnacjowa budowla z trzyosiową fasadą posiada boniowany lewy narożnik. Na parterze znajduje się kamienny, boniowany portal zamknięty półkoliście, odtworzony wg pierwotnego z drugiej ćwierci XVII w.

Kamienica nr 27 - Fukierowska (Korbowska, Strubiczowska) potwierdzona została w 1466 r. w 1544 r. zniszczył ją pożar. Wzniesiono ją jeszcze w formach gotyckich, z wyższym od obecnego przyziemiem. W 1718 r. przebudowano ją, dodano kolejną kondygnację. W sieni ustawiono kolumnę z figurą Jana Chrzciciela (niezachowaną). W 1782 była ponownie przebudowana, zapewne wg projektu Szymona Bogumila Zuga. W latach 1910-2 przeprowadzono remont dziedzińca wg projektu Władysława Marconiego i Jarosława Wojciechowskiego. W 1928 r. polichromię na fasadzie wykonał Stanisław Kazimierz Ostrowski. Kamienicę odbudowano w latach1947-53 wg projektu Wacława Podlewskiego, z odtworzeniem bryły i fasady z 1782 r. Czterokondygnacjowa budowla posiada klasycystyczną, trzyosiową fasadę. Przyziemie jest wydzielone malowanym (pierwotnie rzeźbionym) fryzem z motywem esownic. Wyższe kondygnacje zostały ozdobione malowanym pasem kontuszowym, wykonanym w 1953 r. przez Witolda Millera.

Kamienica nr 29 - Gizińska (Sakresowska) została wzniesiona przed 1442 r. Na przełomie XVI i XVII w. była przebudowywana. Około połowy XVIII w. przebudowano ją kolejny raz. W 1928 r. polichromię fasady wykonała Zofia Stryjeńska. W latach 1951-3 kamienica została odbudowano wg projektu Wacława Podlewskiego, z zachowaniem ocalałych reliktów i wyglądu z ok. połowy XVIII w. Dziś jest to czterokondygnacjowa budowla, jej trzyosiowa fasada w wyższych kondygnacjach podzielona jest lizenami z polichromią wykonaną w 1953 r. przez Zofię i Romana Artymowskich. W przyziemiu znajduje się kamienny, boniowany, zamknięty półkoliście portal.

Kamienica nr 31 - Plumhoffowska, Pod Św. Anną, (Rzepczyńska, kazubowska, Pod św. Markiem) wzniesiona została przed 1466 r. w pierwszej tercji XVI w. i ponownie w latach 1635-7 była gruntownie przebudowywana. W 1913 r. kamienica została przekazana Towarzystwu Miłośników Historii. Z jego inicjatywy, po szczegółowych badaniach była konserwowana w latach 1913-5 przez Władysława Marconiego i Jarosława Wojciechowskiego. Odsłonięto wtedy relikty gotyckie, częściowo zrekonstruowano attykę, przywrocono niektóre detale z przebudowy z lat 1635-7. W latach 1947-9 kamienica została odbudowana wg projektu Jana Grudzińskiego, z zachowaniem ocalałych elementów. Czterokondygnacjowa budowla posiada w sieni dwa kamienne portale. Jeden późnogotycki z pierwszej ćwierci XVI w., prostokątny i drugi analogiczny z głową Chrystusa w kluczu. Fasada posiada późnorenesansowy charakter z elementami gotyckimi. W przyziemiu, po lewj stronie znajduje się kamienny portal późnorenesansowy, z lat 1635-7. W narożniku pn.-wsch., na pietrze, w płytkiej niszy znajduje się kamienna późnogotycka figura św. Anny Samotrzeć z pierwszej połowy XVI w. Fryz attyki w zwieńczeniu dekorują kwietne gałązki. Na poziomie pierwszego piętra i częściowo drugiego elewacji bocznej, odsłonięto gotycki mur ceglany.


STRONA BARSSA to kamienice frontowe bloku między Rynkiem, ul. Celną i Kamienne Schodki, a od tyłu ul. Brzozową. Frontowe gotyckie kamienice wzniesiono w XV i pocz. XVI w. Od drugiej ćwierci XVI w. budowano oficyny. w ciągu XVII i XVIII w. uliczkę i mur zabudowano, tworząc pierzeję zachodnią ul. Brzozowej. Strona Barssa była najbardziej zniszczoną podczas ostatniej wojny. Odbudowano ją w latach 1951-3.

Kamienica nr 2 - Bornbachowska (Winklerowska) została wzniesiona ok. 1451 r. W XVI w. parokrotnie ją przebudowywano. W 1607 r. spłonała, odbudowano ją w 1626 r., jako czterokondygnacjową. Jezuici litewscy przebudowali ją gruntownie w latach 1752-73 na konwikt, stąd też nazywano ją klasztorkiem. W 1928 r. polichromię fasady wykonał Leonard Pękalski. Kamienica była wówczas własnością Policyjnego Domu Zdrowia., a od 1930 r. Stowarzyszenia Polski Dom Zdrowia. Kamienica została odbudowana w latach 1951-3 wg projektu Anny Boye-Guerquin. Czterokondygnacjowa budowla z trzyosiową fasadą posiada na osi portal z czerwonego piaskowca z boniowanymi węgarami z XVII w. Górę fasady zdobi dekoracja sgraffitowa wykonana przez Hannę i Jacka Żuławskich w 1953 r.

Kamienica nr 4 - Czempińska (Strubiczowska, Harniszowska, Koślińska) została wzniesiona przed 1467 r. Była wielokrotnie przebudowywana. W 1928 r. polichromię fasady wykonał Ludomir Sleńdziński. w latach 1952-3 kamienica została odbudowana wg projektu Stanisława Kamińskiego, przy zachowaniu wyglądu fasady z 1873 r. Pięciokondygnacjowa budowla z dwuosiową fasadą posiada boniowany prawy narożnik. Najwyższa kondygnacja ozdobiona została sgraffitem wykonanym przez Krystynę Kozłowską i Grzegorza Wdowickiego w 1953 r. Przedstawia ona legendę o Bazyliszku. Półkoliście zamknięty, boniowany portal wykonano z czerwonego piaskowca.

Kamienica nr 6 - Gizińska (Martensowska) została wzniesiona w latach 1448-55. W 1606 r. spłonęła i została odbudowana cztery lata później. Podczas remontu fasady w 1928 r. odsłonięto częściowo zachowany portal główny. Polichromię fasady wykonał Ludomir Sleńdziński. W latach 1952-3 kamienica została odbudowana wg projektu Teodora Burszego i Stanisława Kamińskiego, zachowując stan z po 1873 r. Dwuosiowa fasada posiada półkoliście zamknięty portal z czerwonego piaskowca.

Kamienica nr 8 - Ellebrantowska (Baryczkowska) została wzniesiona w drugiej połowie XV w. W 1508 r. rozbudowano ją. Spłonęła w 1607 r. Przebudowano ją w pierwszej ćwierci XIX w. w 1928 r. zrekonstruowano lewy portal w przyziemiu. Polichromię fasady wykonał Tadeusz Gronowski. W latach 1952-3 kamienica została odbudowana wg projektu Jana Idzikowskiego. Czterokondygnacjowa budowla z trzyosiową fasadą posiada w parterze dwa portale w typie XVII w. W 1953 dekorację sgraffitową fasady wykonali Jan Seweryn Sokołowski, Zofia Kowalska, Jacek Sempoliński.

Kamienica nr 10 - Troperowska została wzniesiona zapewne przed 1464 r. W drugiej ćwierci XVI w. rozbudowano ją. W 1769 została gruntownie przekształcona, być może wg projektu Efraima Szregera. W 1928 r. polichromię fasady wykonał Zygmunt Kamiński. W latach 1952-3 kamienica została odbudowana wg projektu Jana Idzikowskiego, z odtworzeniem fasady z 1769 r. Trzyosiowa fasada czterokondygnacjowej budowli posiada klasycystyczny charakter. W przyziemiu znajdują się trzy zrekonstruowane portale z piaskowca. Boczne zamknięte są półkoliście.

Kamienica nr 12 - Małodobrych wzmiankowana była w 1580 r. Przed 1743 r. nadbudowano ją o jedną kondygnację, a pod koniec XVIII w. rozbudowano. Około połowy XIX w. przebudowano fasadę, prawdopodobnie wg projektu Henryka Marconiego. W 1928 r. polichromię fasady wykonał Edward Okuń. w latach 1952-3 kamienica została odbudowana wg projektu Teodora Burszego, z fasadą zachowującą wygląd z połowy XIX w. ze zmianami z 1928 r. Czterokondygnacjowa budowla z trzyosiową fasadą posiada półkoliście zamkniety portal kamienny.

Kamienica nr 14 - Kupcewiczowska (Erlerowska, Odolińska, Hegnerowska) została wzniesiona ok. 1446 r. W XVI w. była conajmniej dwukrotnie przebudowywana i ponownie przed 1743 r. W 1928 r. na fasadzie wykonano polichromię wg projektu Zbigniewa Pronaszki. w latach 1952-3 kamienica została odbudowana wg proj. Teodora Burszego. Dziś jest to czterokondygnacjowa budowla z dwuosiową fasadą. Wyższe kondygnacje dekoruje sgraffito z 1953 r. autorstwa Haliny i Leona Michalskich. Portal kamienny jest w typie XVII w.

Kamienica nr 16 - Greyberowska (Popielnikowska, Józwowska) została wzniesiona ok. połowy XV w. W drugiej ćwierci XVI w. została rozbudowana. W połowie XVII w. była ponownie przebudowana, zapewne po pożarze. W 1928 r. polichromię fasady wykonał Zygmunt Kamiński. Kamienica została odbudowana w latach 1952-3 wg projektu Stefana Netto, z obniżeniem o jedną kondygnację. Jest to czterokondygnacjowa budowla z trzyosiową fasadą. Kamienny, zrekonstruowany portal jest w typie XVII w.

Kamienica nr 18 - Orlemusowska (Cristowska, Blumowska) została wzniesiona ok. połowy XV w. Była wielokrotnie przebudowywana m.in. w połowie XVI w., drugiej połowie XVII w. W 1928 r. polichromię fasady wykonał Wacław Borowski. W latach 1952-3 kamienicę odbudowano wg projektu Anny Boye-Guerquin, z odtworzeniem fasady z XVIII w. Wnętrza kamienicy połączono z wnętrzami sąsiedniej nr 20, tworząc przestrzeń dla Muzeum Literatury im. Adama Mickiewicza. Czterokondygnacjowa budowla posiada czteroosiową fasadę o barokowym charakterze, z trojkątnym przyczółkiem. W zwieńczeniu znajduje się kamienne putto, które wykonała w 1953 r. Tetresa Roztworowska, ustawione po bokach kamienne wazony są dziełem Aliny Szapocznikow z tego samego roku. Na parterze znajdują się dwa kamienne portale o boniowanych węgarach, zamknięte półkoliście. Przestrzenie poniżej okien pierwszego i drugiego piętra ozdobione zostały malowanymi girlandami ze wstęgami, podtrzymywanymi przez putta, wykonanymi przez Jana Zamoyskiego w 1953 r.

Kamienica nr 20 - Winklerowska (Balcerowska) została wzniesiona w XV w. W XVI w. była conajmniej dwukrotnie przebudowywana i powiększana. W XVII w. nastąpiła kolejna przebudowa. W 1928 r. polichromię fasady wykonał Felicjan Szczęsny Kowarski. Wtedy też zlikwidowano balkon na pierwszym piętrze. W 1948 r. podczas prac badawczych odkryto liczne detale gotyckie, m.in. portal w fasadzie. W latach 1952-3 kamienica została odbudowana wg projektu Anny Boye-Guerquin, z zachowaniem ocalałych reliktów. Wnętrza kamienicy zostały połączone z wnętrzami sąsiedniej, nr 18 aby stworzyć przestrzeń dla Muzeum Literatury im. Adama Mickiewicza. Czterokondygnacjowa budowla z trzyosiową fasadą posiada w przyziemiu odsłonięty mur ceglany i część ostrołukowego, uskokowego portalu zapewne z XVI w., w nim częściowo zrekonstruowano portal z końca XVII w. lub pierwszej połowy XVIII w. Po lewej stronie znajduje się analogiczny portal, odtworzony w 1953 r.

Kamienica nr 22 - Pod Fortuną (Susliżyńska, Dzianotowska, Czempińska) została wzniesiona zapewne w XV w. w latach 1633-5 została gruntownie przebudowana po pożarze. Nadbudowano ją do czterech kondygnacji, ozdobiono bogatą dekoracją fasadę. w drugiej połowie XVII w. została ponownie zniszczona, a następnie remontowana w latach 1671 i 1701. Około połowy XVIII w. mieszkali tu malarze Szymon Czechowicz i Łukasz Smuglewicz. W 1928 r. polichromię fasady wykonał Felicjan Szczęsny Kowarski. W latach 1952-3 kamienica została odbudowana wg projektu Wojciecha Kobylińskiego. Czterokondygnacjowa budowla z trzyosiową fasadą posiada kamienny, boniowany portal, zamknięty półkoliście, pochodzący zapewne z drugiej ćwierci XVII w. Polichromię fasady, przedstawiającą Fortunę i płody ziemi, wykonali Jan Seweryn Sokołowski, Zofia Kowalska i Jacek Sempoliński.

Kamienica nr 24 - Skwarczyńskich (Busserowska, Ziembowiczowska) została wzniesiona na przełomie XV i XVI w. W XVI w. była przebudowywana i odnawiana. Przed 1743 r. została nadbudowana do czterech kondygnacji, uzyskała latarnię na dachu i nowy wystrój fasady. Podczas kolejnego remontu w 1928 r. zlikwidowano po prawej stronie drzwi i przywrócono okno, dodano konsole pod ławami okien drugiej kondygnacji. Polichromię fasady wykonał wówczas Edward Okuń. W latach powojennych kamienica została odbudowana wg projektu Teodora Burszego, z odtworzeniem fasady z pierwszej poł. XVIII w. Fasada czterokondygnacjowej budowli jest boniowana w narożach powyżej parteru. Po lewej jej stronie znajduje się portal kamienny, także boniowany, zamknięty półkoliście. wieńczy go tarcza z girlandą. Okna wyższych kondygnacji ujęte są w kamienne obramienia z gzymsami. Dodatkową dekorację stanowią płaskorzeźbione fryzy: na pierwszym piętrze są to liście i owoce dębu, na drugim wić bluszczu, na trzecim palmety.

Kamienica nr 26 - Preysowska została wzniesiona najpóźniej w początku XVI w. Tworzą ją dwie budowle, które gruntownie przebudowano i ujednolicono po 1790 r. Podczas remontu fasady w 1928 r. jej polichromie wykonał Zbigniew Pronaszko. Kamienice odbudowano w latach 1952-3 wg projektu Zygmunta Kamińskiego. Dziś jest to trzykondygnacjowa budowla z mieszkalnym poddaszem. Elewacje posiadają boniowne naroża z gzymsami. Czteroosiową fasadę zdobią sgraffita o motywach ptaków, kwiatów i pęków owoców, wykonane przez Halinę i Leona Michalskich. Portal po lewej, kamienny, boniowany, zamknięty półkoliście jest w typie XVIII w. Okna posiadają profilowane obramienia o charakterze XIX w.


STRONA DEKERTA to kamienice frontowe bloku miedzy Rynkiem, ul. Nowomiejską a Krzywym Kołem. Po zniszczeniach wojennych zachowały się najlepiej. Zostały odbudowane w latach 1948-53 i adaptowane na Muzeum Historyczne m. st. Warszawy.

Kamienica nr 28 - Falkiewiczowska (Susliżyńska, Miodownikowska) była po raz pierwszy wzmiankowana w 1499 r. Bardzo często przebudowywano ją. W 1643 r. uzyskała kształt, który w zasadzie zachowała do 1944 r. Odbudowana została w latach 1950-3 wg projektu Stanisława Żaryna przy współpracy Tadeusza Makarskiego. Jest to trzykondygnacjowa budowla z mieszkalnym poddaszem. Trzyosiowa fasada posiada kamienny, boniowany, zamknięty półkoliście portal z gmerkiem Falkiewiczów w kluczu. W narożniku pozostawiono odsłonięte bloki ciosanego kamienia. Kondygnacje oddzielają gzymsy. Okna ujete są w kamienne obramienia. Nad gzymsem koronującym znajduje się piętro attykowe. Całość wieńczy gzyms z kulami, obeliskami i grupą zrekonstruowanych rzeźb pośrodku: Matką Boską w otoczeniu św. Stanisława bpa i św. Elżbiety.

Kamienica nr 30 - Kazubowska (Mamotowska, Baryczkowska, Grekowska) została wymieniona po raz pierwszy w 1453 r. Często zmieniała właścicieli. W 1928 r. polichromię fasady wykonał Wacław Borowski. Kamienicę odbudowano w latach 1950-3 wg projektu Stanisława Żaryna przy współpracy Jerzego Majdeckiego. Jest to czterokondygnacjowa budowla z mieszkalnym poddaszem. Trójosiowa fasada posiada kamienny portal z ok. 1680 r., zamkniety półkoliście, boniowanym łukiem. Obramienia okien mają charakter XVIII w. Dekoracja sgraffitowa z atrybutami rzemiosł została wykonana przez Witolda Millera w 1953 r.

Kamienica nr 32 - Baryczkowska została wzniesiona przed 1440 r. Była kilkakrotnie przebudowywana. W 1633 r. uzyskała kształt, który posiada do dziś. W 1911 kamienicę odkupiło Towarzystwo Opieki nad Zabytkami Przeszłości. W tym samym roku prace konserwatorskie prowadzili tu Władysław Marconi, Czesław Przybylski, Teofil Wiśniewski, Jarosław Wojciechowski. W 1928 r. polichromię fasady wykonał Stanisław Kazimierz Ostrowski. Po wojnie kamienica była odbudowywana etapami 1947-50 i 1952-3, prace wykończeniowe trwały do 1957 r. pod kierunkiem Stanisława Żaryna. Jest to manierystyczna, czterokondygnacjowa budowla. Częściowo zrekonstruowano dekorację architektoniczną parteru. Czteroosiowa fasada posiada po prawej stronie manierystyczny portal kamienny ze złoceniami. Okna posiadają kamienne obramienia.

Kamienica nr 34 - Kleinpoldowska (Klekotowska) była wzmiankowana po raz pierwszy w 1449 r. Przebudowano ją gruntownie w XVI w., ale do trzeciego piętra zachowała wątki gotyckie. W 1619 ponownie była przebudowana. Wielokrotnie zmieniała właścicieli. W 1928 r. polichromię fasady wykonała Zofia Stryjeńska. W latach 1928-37 kamienica była własnością Penclubu i Związku Zawodowego Literatów Polskich, a od 1937 r. Gminy m. st. Warszawy. W latach 1950-3 została odbudowana wg projektu Stanisława Żaryna przy współpracy Józefa Zencikiewicza. Jest to czterokondygnacjowa budowla z trójosiową fasadą. Portal kamienny posiada rustykowane węgary, zamyka go półkolista, profilowana arkada. Okna pieter posiadają kamienne obramienia

Kamienica nr 36 - Pod Murzynkiem (Imlandowska, Dzianottowska, Ginterowska) wzmiankowana była w 1450 r. Miała licznych właścicieli i była kilkukrotnie przebudowywana. Około 1670 r. nadbudowano czwarte piętro. W latach 1922-38 należała do Towarzystwa Dziennikarzy i Literatów Polskich. W 1928 r. Marian Malicki zrekonstruował sgraffitową dekoracje fasady. Podczas II wojny światowej została jedynie uszkodzona, w latach 1948-9 była konserwowana wg projektu Stanisława Żaryna. Jest to pięciokondygnacjowa budowla z trójosiową manierystyczną fasadą sprzed 1628 r. Portal posiada boniowane węgary i zamknięty jest półkolistą archiwoltą z rozetkami. Okna wyższych kondygnacji posiadają kamienne obramienia. Ściana do wysokości czwartego piętra pokryta jest dekoracją sgraffitową naśladującą rustykę diamentową

Kamienica nr 38 - Talentich (Balcerowska, Szumowska, Rongiuszowska, Kurowskiego) została zbudowana ok. 1446 r. Zmieniała właścicieli. W latach 1659-69 przebudowano ją. Z tego okresu pochodzi portal główny. Kamienicę odbudowano w latach 1952-2 wg projektu Stanisława Żaryna. Jest to czteokondygnacjowa budowla z czteroosiową fasadą z boniowanymi narożami. Portal jest oryginalny, barokowy.

Kamienica nr 40 - Gagatkiewicza (Teofilowska, Adamowska, Kotlarzewska, Klemensowska, Montelupich, Majnowska) po raz pierwszy była wzmiankowana w 1506 r. Kolejni właściciele przebudowywali i rozbudowywali ją. Zasadnicza przebudowa przypadła na koniec XVIII w. W 1928 r. polichromię fasady wykonał Tadeusz Gronowski. W latach 1952-3 została odbudowana wg projektu Stanisława Żaryna. przy współpracy Józefa Zencikiewicza. W czasie prac badawczych odkryto w sieni wnękę gotycką z fragmentami malowidła. Jest to czterokondygnacjowa budowla z trzyosiową fasadą. Z lewej strony znajduje się zamknięty pólkoliście portal kamienny z boniowanymi węgarami. Pod oknami drugiego i trzeciego piętra znajdują się płyciny w typie płycin z końca XVIII w. Jan Zamoyski wykonał dekorację malarską z emblematami medycymy oraz puttami, motywami kwiatowymi i zwierzęcymi.

Kamienica nr 42 - Montelupich (Filipowska) była wzmiankowana w 1440 r. Zmieniała właścicieli i była przez nich przebudowywana. Przed 1659 r. kamienica otrzymała wygląd, który zachowała do 1944 r. W 1928 r. polichromię fasady wykonał Wacław Borowski. Po wojnie została odbudowana w latach 1950-3 wg projektu Stanisława Żaryna przy współpracy Jerzego Majdeckiego. Jest to czterokondygnacjowa budowla z mieszkalnym poddaszem. Fasada jest trzyosiowa, sprzed 1659 r., posiada trzy skarpy na wysokości parteru. Po prawej stronie znajduje sie kamienny portal sprzed 1659 r., jest on rustykowany, zamknięty półkoliście, wieńczy go cokolik z kulą. Szczyt kamienicy jest rozczłonkowany zdwojonymi pilastrami. Powyrzej parteru cała elewacja dekorowana jest sgraffitem. Autorami dekoracji są Zofia i Roman Artymowscy.


- ULICE   STAROMIEJSKIE -

ULICA BRZOZOWA
Wiodła na terenie nasypowym, poniżej pn.-wsch. odcinka muru obronnego. W 1669 roku ulicę nazywano „między spichlerzami”, a od 1771 roku ustaliła się nazwa Brzozowa. Zabudowa ulicy, zniszczona w 1944 roku, została odbudowana w latach 1959-62.

Nr 5, hip. 69
- Jest to kamienica narożna ul. Celnej. Jej zaczątkiem była, powstająca od VI wieku, zabudowa gospodarcza tylnej części działki kamienicy Rynek Starego Miasta nr 2. Zabudowa ta składała się z oficyny połączonej z domem rynkowym wąskim skrzydłem bocznym wzdłuż ulicy Celnej i murem zamykającym podwórze od strony sąsiada oraz budynku nad dawną uliczką podmurną i dobudówki za murem obronnym. W XVII wieku przebudowano ją na kamienicę trzypiętrową, trzyosiową. Po 1752 roku budynek częściowo rozebrano i wzniesiono na nowo kosztem Jana Ciecierskiego. Po zniszczeniach w 1944 roku zachowała się elewacja od ulicy Brzozowej oraz boczna od ulicy Celnej. Odbudowa miała miejsce w latach 1956-61 według projektu T. Makowskiego, J. Pawłowskiego i S. Żaryna. Zachowano ocalałe elementy, częściowo rekonstruowano partie gotyckie i późnogotyckie; w przyziemiu odtworzono przesklepienie dawnej ulicy podmurnej i jej wylot ostrołukowy na ulicę Celną.

Nr 7, hip. 68
- Zaczątkiem kamienicy, w końcu XVI wieku, był zespół połączonych ze sobą budynków gospodarczych kamienicy Rynek Starego Miasta nr 4. W wyniku przybudów zespół został przekształcony na kamienicę. Zapewne w 1616 roku włączono i podpiwniczono uliczkę podmurną. Przed 1855 rokiem była to budowla pięciokondygnacjowa. W XX wieku, dzięki nowym właścicielom, stała się sześciokondygnacjowa, dwuosiowa, z boniowanym, zamkniętym półkoliście portalem. Po 1944 roku zachowała się jedynie fasada, częściowo rozebrana przed 1957 rokiem. W latach 1958-62 kamienicę odbudowano według projektu T. Makowskiego, J. Pawłowskiego, H. Trojanowskiej, M. Zachwatowicz. Budynek został obniżony o dwie kondygnacje; częściowo odtworzono dolną część fasady, częściowo też zachowano pierwotne mury. Kamienica otrzymała postać czterokondygnacjową, trzytraktową.

Nr 9, hip. 67
- Pierwotnie była to oficyna kamienicy Rynek Starego Miasta nr 6, wzniesiona zapewne w XVII wieku. W 1790 roku zabudowę działki stanowiły: budynek murowany mieszczący magiel i altana, połączone dwupiętrowym gankiem z kamienicą rynkową. Gruntowna przebudowa miała miejsce w XIX wieku. W 1911 roku była to kamienica pięciokondygnacjowa, dwuosiowa. Po 1944 roku zachowała się fasada do gzymsu wieńczącego. W latach 1958-62 kamienicę odbudowano według projektu T. Makowskiego, J. Pawłowskiego, H. Trojanowskiej, M. Zachwatowicz. Budynek otrzymał postać czterokondygnacjową, trzytraktową.

Nr 11, hip. 66
- Budynek wzniesiono w 1637 roku jako tylną oficynę kamienicy Rynek Starego Miasta nr 8. Był wówczas piętrowy ze sklepionym pomieszczeniem na parterze i dwuokienną izbą na piętrze. w 1911 roku była to kamienica trzykondygnacjowa. Po 1944 roku zachowała się fasada do wysokości parteru. Obecny dom wzniesiono w latach 1959-62 według projektu J. Pawłowskiego.

Nr 13, hip. 65
- Była to mieszkalna oficyna domu rynkowego nr 10, wzniesiona lub przebudowana około 1531 roku dla wdowy po Wawrzyńcu Crosso. Kamienicę wzniósł w czwartej ćwierci XVI wieku ówczesny właściciel parceli Andrzej Troper. Budynek przed 1944 roku posiadał już pięć kondygnacji. Po 1944 roku zachowała się fasada do wysokości parteru. Obecny dom wzniesiono w latach 1958-62 według projektu J. Pawłowskiego.

Nr 17, hip. 63
- Kamienica została wzniesiona w 1650 roku nad i za murem obronnym przez właściciela posesji Michała Kupcewicza. W pierwszej połowie XVIII wieku została przekształcona i zapewne rozbudowana. W 1790 roku była dwukondygnacjowa, a przed 1869 rokiem trójkondygnacjowa. Po 1944 roku zachowała się fasada do gzymsu wieńczącego. Odbudowa miała miejsce w latach 1958-62.

Nr 19, hip. 62 (62 B)
- Kamienica została wzniesiona przed 1540 rokiem z wykorzystaniem muru obronnego. W 1790 roku, po rozbudowie, miała już postać czterokondygnacjową. Po 1944 roku zachowała się fasada do wysokości parteru. Obecna budowla pochodzi z lat 1958-62.

Nr 21, hip.61
- Kamienicę wzniesiono zapewne w XVII wieku jako parterową. W czwartej ćwierci XVIII wieku budowla otrzymała kolejne dwie kondygnacje. Przed 1859 rokiem budynek połączono oficyną boczną z kamienicą rynkową. W 1869 roku była to budowla pięciokondygnacjowa. Po 1944 roku zachował się fragment fasady. Obecna budowla powstała w latach 1958-61 według projektu J. Pawłowskiego.

Nr 23, hip. 60
- Kamienicę wzniesiono w drugiej połowie XVI wieku z wykorzystaniem muru obronnego. 1790 roku była to budowla parterowa, przed 1869 rokiem nadbudowano dwie kondygnacje. Po 1944 roku zachował się fragment fasady. Obecna budowla powstała w latach 1959-62 według projektu J. Pawłowskiego. Kamienica posiada elementy późnogotyckie z XVI wieku: fragment ściany frontowej oraz być może sklepienie trzeciego traktu parteru.

Nr 27, hip. 58
- Kamienicę wzniesiono zapewne w drugiej połowie XVII wieku. W 1743 roku była to budowla trzykondygnacjowa. Po 1944 roku zachował się fragment fasady. Obecna budowla powstała w latach 1959-62 według projektu M. Zachwatowicz.

Nr 29, hip. 180
- Pierwotnie były to dwie parcele stanowiące tyły posesji rynkowych pod wspólnym numerem 26. Po 1790 roku wzniesiono kamienicę na szerokości dwóch połączonych działek, z wykorzystaniem niedokończonego budynku z 1790 roku na miejscu domu drewnianego; oparta od północy na bocznej ścianie furty Białej. Po 1944 roku zachował się fragment fasady. Obecna budowla powstała w latach 1959-2. Pod frontowym traktem zachował się fragment fundamentu muru obronnego.

Nr 35, hip. 202
- W XVII wieku i w pierwszej połowie XVIII wieku była to zabudowa drewniana; w 1744 roku był to domek Mileńskiego. Kamienicę wzniesiono w drugiej połowie XVIII wieku z wykorzystaniem pozostałości muru obronnego. W 1790 roku była to budowla dwukondygnacjowa. Częściowo spalona w 1944 roku została odbudowana po 1961 roku według projektu Z. Kropisza. Obecnie jest to budynek czterokondygnacjowy, czteroosiowy. Kamienica posiada boniowany portal z herbem Ostoja.

Nr 37, hip. 203
- W XVIII wieku była to zabudowa drewniana. Kamienicę wzniesiono, z wykorzystaniem dawnego muru obronnego, przed 1852 rokiem, kiedy była własnością J. Warpechowskiego. Po zniszczeniach w 1944 roku budynek odbudowano w 1962 roku, podwyższono o jedną kondygnację i całkowicie zmieniono elewację.

Nr 39/41, hip. 187
- Był to pierwotnie spichlerz zbudowany na tyłach posesji Krzywe Koło nr 12. W 1743 roku budynek jest wzmiankowany jako kamienica Czamerów. W 1944 roku kamienica została spalona i zburzona. Odbudowano ą w nawiązaniu do dawnej formy jako kamienicę szczytową, trzykondygnacjową.

Nr 6/8, hip. 215 A lub 216
- Od połowy XVII wieku był tu folwark jezuitów z wieloczłonową zabudową. Po kasacie zakonu zespół wraz z sąsiednią posesją znalazł się w rękach prywatnych. Od schyłku XVIII wieku była to kamienica murowana; w XIX wieku przebudowana. Po zniszczeniach w 1944 roku zachowały się jedynie mury parteru. Obecny dom wzniesiono w latach 1948-51 według projektu J. Bieńkowskiego.

Nr 10, hip. 216
- Od połowy XVII wieku była to własność jezuitów. Po kasacie zakonu znalazła się w rękach prywatnych. Kamienicę wzniesiono zapewne przed 1852 rokiem, kiedy właścicielem został W. Gerlach. Kamienica została zniszczona w 1944 roku i odbudowana około 1960 roku.

Nr 12, hip. 2593
- Pierwotnie był to spichlerz wzniesiony w 1633 roku przez rajcę B. Strubicza. w 1784 roku budynek określany był w źródłach jako spichlerz i dom sukcesorów Fontaniego. W początku XIX wieku przebudowano go na kamienicę w połączeniu z sąsiednią posesją Bugaj nr 9, hip. 2592. W 1920 roku kamienicę gruntownie przebudowano według projektu K. Tołłoczko. Po zniszczeniach w 1944 roku zachowały się mury kapitalne. Kamienicę odbudowano z nawiązaniem do stanu z 1920 roku.

Nr 22, hip. 210
- Był to pierwotnie spichlerz wzniesiony w 1629 roku przez rajcę W. Baryczkę Starszego na miejscu drewnianego. Budynek użytkowano jako spichlerz do końca XVIII wieku. Został przebudowany na kamienicę przed 1818 rokiem. Po zniszczeniach w 1944 roku zachowały się mury kapitalne do gzymsu wieńczącego. Kamienicę odbudowano w latach 1962-65 według projektu E. Jasińskiego i Z. Kropisza.


ULICA CELNA
Do początku XIX wieku zwana była Gnojną, jako prowadząca od Rynku na „Gnojową Górę” (wyznaczone przez władze miejskie wysypisko nieczystości), przez Bramę Gnojną, zwaną tez Celną. Nazwa Celna pochodzi od komory wodnej, która na początku XIX wieku istniała na Bugaju, u wylotu ulicy Celnej. W latach trzydziestych XIX wieku ulicę poszerzono od południa, rozbierając Bramę Gnojną i część kamienicy na rogu ulicy Jezuickiej.


ULICA DAWNA
Powstała zapewne w XVI wieku; wzmiankowana po raz pierwszy w 1743 roku jako uliczka bez nazwy „między tyłami Kanoniów y Szkołami Jezuickimi na Gnojową Górę idąca”. Nazwę Dawna uzyskała w 1772 roku. Zabudowę zniszczono w 1944 roku i odbudowano w latach 1958-60.


ULICA DZIEKANIA
Ulica została wytyczona wzdłuż południowego boku kolegiaty Św. Jana Chrzciciela, na obszarze stanowiącym od początku XV wieku własność duchowną, wyłączoną spod jurysdykcji miejskiej. Zabudowę stanowiły trzy posesje: dwór(pałac) dziekana kapituły, nie odbudowana po wojnie kamienica wikariuszy oraz najpewniej szkoła przy kolegiacie Św. Jana, później Seminarium Duchowne.

Nr 1, hip. 90
- Jest to dawny dwór (pałac) dziekana kapituły. Powstał na obszernej, wydzielonej z areału zamkowego działce. Być może na tym terenie w XIV wieku stała plebania kościoła Ś. Jana, wymieniona w 1339 roku. Murowany dom dziekana wzniesiono tu w XV-XVI wieku. W 1610 roku budynek gruntownie przekształcono na pałac przez dziekana J. Raciborskiego. Od końca XVII do połowy XVIII wieku w pałacu dziekana lub na jego parceli mieściło się seminarium duchowne. W 1838 roku działkę uszczuplono na rzecz zamku. W 1844 roku dwór stał się kamienicą miasta Warszawy. Po zniszczeniach w 1944 roku zachowały się resztki murów parteru i częściowo pierwszego piętra. Budynek odbudowano w latach 1966-68 według projektu S. Marzyńskiego, w postaci zmienionej w stosunku do stanu przedwojennego. Otrzymała postać dwukondygnacjową; kompozycję dawnej elewacji tylnej zastosowano w partii frontowej.


ULICA JEZUICKA
Ulica początkowo zwana była ulicą Św. Jana; od połowy XVII wieku Canoniczą seu Jezuicką, Jezuicką. Ulica liczyła w XV wieku dziewięć posesji. Pierwsze wzmianki o kamienicach pochodzą z 1445 roku. W 1547 roku powstała tu siedziba biskupów poznańskich. Od 1597 roku i po pożarze w 1607 roku jezuici wykupili posesje po zachodniej stronie ulicy, lokując tu kolegium, a w jednej z kamienic po stronie wschodniej umieścili w 1676 roku szkołę. Zasadnicze zmiany architektoniczne nastąpiły w pierwszej połowie XVIII wieku: w latach 1729 - 32 powstał gmach kolegium oraz nowy budynek szkoły. Po kasacie zakonu w 1773 roku budynki jezuickie przejęła Komisja Edukacji Narodowej. Wszystkie budynki zostały spalone w 1944roku i odbudowane w latach 1953-1959.

Nr 2, hip. 75
- Początkowo był to dom drewniany. Kamienicę wzniesiono w pierwszej połowie XVII wieku. Przed 1784 rokiem trzykondygnacjowa kamienica została przebudowana na trzyosiową. Bez większych zmian dotrwała do 1944 roku, kiedy to zburzono ją niemal do piwnic. Odbudowa miała miejsce w 1955 roku według projektu J. Pawłowskiego.

Nr 4, hip. 73, Gimnazjum Zaluscianum
- Do 1727 roku stały tu trzy odrębne kamienice. w latach 1722-27 budynki przebudowano według projektu K. Baja na jednolity gmach Gimnazjum Zaluscianum fundacji Załuskich. Po kasacie zakonu w 1773 roku budynki zostały przejęte przez Komisję Edukacji Narodowej. W latach 1818-31 była to siedziba Wydziału Lekarskiego Uniwersytetu Królewskiego i Klinik. W 1863 roku podjęto prace restauracyjne pod kierownictwem J. Dietricha oraz połączono gmach frontowy z oficyną, z przeznaczeniem na Gimnazjum Realne. Po zniszczeniu w 1944 roku ocalały mury kapitalne, częściowo sklepienia przyziemia oraz cała niemal fasada z fragmentarycznie zachowanymi detalami, które uzupełniono w latach 1953-56 według projektu W. Kłębkowskiego. Jest to budynek późnobarokowy, trzykondygnacjowy z mieszkalnym poddaszem, zostawionym od tyłu wąskim, dwupiętrowym łącznikiem wiążącym gmach z dawną oficyną od strony Brzozowej. Fasada podzielona jest półfilarami (parter) i półkolumnami toskańskimi w wielkim porządku (druga i trzecia kondygnacja). Nad środkowym przęsłem, wydzielonym parami półkolumn, wygięty architraw belkowania zwieńczony jest trójkątnym szczytem.
Oficyna od ul. Brzozowej (nr 1, hip.200) została wzniesiona w 1733 r., następnie gruntownie przekształcona w 1863 r. w stylu klasycystycznym. Jest budowlą trzykondygnacjową, z fasadą siedmioosiową, z wejściem poprzedzonym nowymi schodami.

Nr 6, hip.72
- Kamienica Biskupów Poznańskich (Ludwikowska) jest jedyną znaną w Warszawie kamienicą gotycką na szerokiej działce. Została wzniesiona przed poł. XV w. przez kupca Andrzeja Edlingera, który w 1445 r. zbudował ścianę sąsiedzką od strony posesji nr 4. Okresowo prawo własności mieli książęta mazowieccy. Wielokrotnie przebudowywana i niszczona przez pożary, posiadała m. in. formy późnogotyckie. W 1798 r. po utworzeniu biskupstwa warszawskiego przeszła na własność kapituły. Następnie przejęta przez rząd (1867), kilkakrotnie remontowana (1855, 1884-85), mieściła różne instytucje (np. Szkołę Realną). W 1916 r. została przywrócona kapitule. Po zniszczeniach 1944 r. ocalały mury do wysokości pierwszego piętra włącznie i sklepienia piwnic, z wyjątkiem zawalonej tylnej lewej części budynku. Kamienica została odbudowana w l. 1954-55 wg proj. Stanisława Żaryna, po rozbiórce sklepień piwnicznych i dużej części ścian (w tym prawie całej fasady). Fasadę odtworzono wg stanu przedwojennego, nadanego jej zapewne w XIX w. Jest budowlą trzykondygnacjową, z mieszkalnym poddaszem. Na wysokości I piętra , od strony kamienicy nr 8, odsłonięto fragment wnęki gotyckiej.

Nr 8, hip. 70/71
- Kamienica ta powstała z połączenia dwóch budynków : nr hip. 71 i części nr hip. 70. Lewa (narożna) nr hip. 70 to kamienica Beneszów, Krawców, Dupontów, wzniesiona prawdopodobnie na pocz. XVI w. Wielokrotnie przebudowywana została częściowo rozebrana w 1835 r. z powodu poszerzania ul. Celnej. Pozostałą część włączono do sąsiedniej posesji nr hip. 71. Ta ostatnia (prawa) to kamienica Cyrylowska, Goczowska, Szymanowska, wzniesiona w II poł. XV w. była wielokrotnie rozbudowywana. W l. 1838-40 została gruntownie przebudowana przez Feliksa Szymanowskiego, z włączeniem ocalałej części kamienicy nr hip. 70. Powstała wtedy zachowana do dziś w zrekonstruowanej formie zabudowa działki, ze ściętym narożnikiem domu frontowego i z nową oficyną boczną, tworząc pierzeję poszerzonej ul. Celnej. Po 1944 r. zachowały się : elewacja od ul. Jezuickiej (prawie do wysokości gzymsu wieńczącego), mury (do wysokości parteru) oraz piwnice. Kamienica została odbudowana w 1953 r. wg proj. Stanisława Żaryna, w nawiązaniu do stanu sprzed poł. XIX w. Jest to budowla czterokondygnacjowa z mieszkalnym poddaszem, z wydzielonymi gzymsami przyziemiem i III piętrem, z balkonem na I piętrze (w narożniku). Oficyna (ul. Celna 2/4) jest trzykondygnacjowa, z bramą przejazdową na podwórze. Na podwórzu znajduje się płaskorzeźba w piaskowcu przedstawiająca rycerzy na koniach, wykonana w 1966 r. przez Edmunda Majkowskiego.


ULICA KAMIENNE SCHODKI
Ulica ta jest wąskim, stromym przejściem z ul. Krzywe Koło przy pn. - wsch. narożu Rynku do ul. Brzozowej i dalej do ul. Bugaj. Uliczka wiodła przez furtę w murach obronnych, rozebraną w XIX w. Ulica była nazywana także Przechodnią, Ciasną, Pieszą. Zabudowa została zniszczona w 1944 r., odbudowana w l. 1952-62.


ULICA KANONIA
Ulica nosi tę nazwę od XIX w., pierwotnie istniejący tu cmentarz parafialny przy kolegiacie św. Jana został zlikwidowany w 1780 r. Po przeniesieniu kapituły z Czerska do Warszawy w 1406 r. książę mazowiecki Janusz I nadał trzynastu kanonikom place na budowę domów. Pierwsze kanonie murowane powstały w końcu XV w., większość zaś w I poł. XVI w. Po pożarze w 1607 r. zostały odbudowane, a w ciągu XVII w. przebudowano rząd wsch. Po 1800 r. Stanisław Staszic zakupił kustodię (nr 6) i dwie przyległe kamienice (nr 8) i przekształcił je na siedzibę Towarzystwa Przyjaciół Nauk, które mieściło się tu do 1832 r. Potem domy te włączono do zespołu zamkowego, pozostałe przeszły w l. 1867-68 na własność rządu, następnie należały do osób świeckich i duchownych. Cała zabudowa została zniszczona w 1944 r., zrekonstruowana w l. 1958-60.

Nr 6, hip. 87
- Pierwotnie kamienica ta była kustodią (siedzibą kustosza kapituły), mieściła m. in. bibliotekę, skarbiec, archiwum i kancelarię. Zbudowana zapewne w I poł. XVI w. graniczyła z zabudowaniami zamkowymi. Po 1823 r. została przekształcona na kamienicę czynszową; po 1918 r. ponownie stała się własnością kapituły. Kilkakrotnie remontowana (1875-77, 1884-85, 1901), po 1944 r. została a wg proj. Tadeusza Zagrodzkiego. Odtworzono fasadę, na nowo zaprojektowano wnętrza i opracowano elewacje od strony Wisły. W czasie prac badawczych odsłonięto gotyckie fragmenty budowli. Budynek składa się z dwóch części : frontowej na rzucie nieregularnego czworoboku i prostokątnej oficyny, dostawionej od strony Wisły. Część frontowa jest trzykondygnacjowa z mieszkalnym poddaszem, z fasadą o klasycystycznym charakterze. Kamienny portal pochodzi z XVIII w., w lewym glifie widnieje fragm. gotyckiego ceglanego portalu. Kamienica nakryta jest dachem wielopołaciowym. Oficyna posiada cztery kondygnacje.

Nr 8, hip. 85 i 86.
- Pierwotnie były to dwie kanonie wzniesione w XV - XVI wieku, dostawione do muru obronnego, co najmniej piętrowe, później przebudowywane. W roku 1784 i 1797 obie kamienice były wzmiankowane jako własność kapituły. W roku 1800 spalone, kupione przez Stanisława Staszica i do 1806 roku przebudowane na siedzibę Towarzystwa Przyjaciół Nauk, które mieściło się tu do 1823 roku. W 1814 roku zostały remontowane przez architekta J. Borettiego. Oba połączone budynki otrzymały jedną klasycystyczną fasadę, a część lewą (hip. 85) rozbudowano w głąb ku skarpie wiślanej. W 1907 roku dom został rozbudowany: skrzydła utworzyły za budynkiem frontowym dziedziniec z krużgankami. W 1908 roku na fasadzie umieszczono tablicę ku czci Stanisława Staszica, a w roku 1933 tablicę ku czci Or - Ota (A. Oppman był właścicielem kamienicy w latach 1915 - 1930). W 1944 roku dom został wypalony i częściowo zburzony; zachowała się fasada i mury konstrukcyjne. Odbudowany w latach 1955 - 1960 według projektu H. Trojanowskiej. Obecnie budynek trzykondygnacjowy z mieszkalnym poddaszem. Fasada klasycystyczna, siedmioosiowa, z trójosiowym, pozornym ryzalitem środkowym; parter boniowany.

Nr 10, hip. 84
- Kanonia zbudowana została zapewne w pierwszej połowie XVI wieku jako budynek dwutraktowy, dostawiony do muru obronnego; przebudowywana i rozbudowywana w głąb ku skarpie wiślanej; w 1743 roku trzykondygnacjowa. Po 1867 roku własność rządowa, po1918 roku ponownie własność kapituły. Remontowana w roku 1879 pod kierunkiem F. Tournelle. Po zniszczeniach 1944 ocalały piwnice oraz duże części ścian parteru z fragmentami gotyckimi. Odbudowana w latach 1949 - 1950 według projektu J. Grudzińskiego, a ostatecznie w latach 1958 - 61 według projektu J. Pawłowskiego. Obecnie kamienica trzykondygnacjowa z mieszkalnym poddaszem; fasada dwuosiowa, pomiędzy parterem a piętrem nie otynkowany, późnogotycki fryz.

Nr 12, hip. 83
- Kanonia wzniesiona została zapewne w pierwszej połowie XVI wieku jako budynek dwutraktowy, dostawiony do muru obronnego. Z czasem przebudowywana i przedłużona w kierunku Wisły. W 1743 roku trzykondygnacjowa. Remontowana w 1878 roku pod kierunkiem E. Cichockiego. Po zniszczeniach 1944 zachowały się piwnice oraz częściowo fasada i mury parteru. Odbudowana w latach 1958 - 61 według projektu J. Pawłowskiego, częściowo z rozbiórkowej cegły gotyckiej. Obecnie kamienica trzykondygnacjowa z mieszkalnym poddaszem; fasada dwuosiowa, nad parterem nieotynkowany, późnogotycki (rekonstruowany) wgłębny fryz.

Nr 14, hip. 82
- Kanonia wzniesiona zapewne w pierwszej połowie XVI wieku, dostawiona do muru obronnego. Spalona w 1607 roku. W roku 1653 przebudowana, z czasem przedłużona w kierunku Wisły. W 1743 roku trzykondygnacjowa. Na początku XX wieku gruntownie przebudowana: budynek podwyższono o dwie kondygnacje i zwieńczono pseudorenesansowym szczytem. W 1944 roku zburzony całkowicie. Odbudowany w 1959 roku według projektu J. Pawłowskiego bez nawiązania do stanu sprzed 1944 roku. Obecnie kamienica trzykondygnacjowa.

Nr 16, hip. 81
- Była to kanonia zbudowana zapewne w pierwszej połowie XVI wieku, dostawiona do muru obronnego; wówczas trzykondygnacjowa, dwutraktowa. Przebudowywana głównie w XVII wieku, z dodaniem oficynki od strony Wisły, za murem obronnym. W latach 1784 - 97 była własnością kapituły, następnie kanoników, a po 1918 roku ponownie kapituły. Remontowana w latach 1878 - 80 oraz 1910 - 12. Po zniszczeniach w 1944 roku ocalała fasada i część murów z licznymi fragmentami gotyckimi. Odbudowana w roku1959 według projektu J. Pawłowskiego, po całkowitym rozebraniu pozostałości. Fasada do gzymsu wieńczącego nawiązuje do wyglądu sprzed 1944 roku, wyżej odtworzono szczyt i dach z naczółkiem znany z ikonografii, nie istniejący przed 1944 rokiem. Obecnie jest to kamienica trzykondygnacjowa z mieszkalnym poddaszem oraz z jednoosiową, trzykondygnacjową przybudówką od strony Wisły.

Nr 18, hip. 80.
- Pierwotnie istniało w tym miejscu przejście między dwoma rzędami domów kanonickich ku baszcie w murach obronnych. W pierwszej połowie XVI wieku wzniesiono przyległą do baszty kamienicę, która została następnie rozbudowana poza mur obronny (z wchłonięciem baszty) i uzyskała kształt zachowany do 1944 roku. Remontowana w drugiej połowie XIX pod kierunkiem E. Cichockiego, przebudowana w 1919 roku przez Z. Kalinowskiego z dodaniem oficyn wysuniętych ku skarpie wiślanej. Dom został spalony i zburzony w 1944 roku, odbudowany w1959 roku według projektu H. Trojanowskiej i J. Pawłowskiego, bez oficyn, jako budynek trzykondygnacjowy z bardzo wąskim jednoosiowym frontem od ulicy Kanonia; elewacja od ulicy Dawnej czteroosiowa.

Nr 20, hip. 79.
- Kanonia zwana kurią kanonika Żelazowskiego. Zbudowana została w XVI wieku, spalona w roku 1607, odbudowana w roku 1611 dla kanonika J. Żelazowskiego. W formie z tego czasu przetrwała do roku 1944. Po zniszczeniach z tego roku ocalała cała fasada ze szczytem. Kamienica została odbudowana w roku 1959 według projektu H. Trojanowskiej i J. Pawłowskiego, zgodnie ze stanem sprzed zniszczenia. Jest to budynek trzykondygnacjowy z mieszkalnym poddaszem oraz dwuosiową fasadą. Elewacja od ulicy Dawnej dwuosiowa; na wysokości pierwszego piętra dobudowane zapewne w początkach XX wieku przejście nad ulicą.

Nr 22, hip. 78.
- Kanonia wzniesiona w XVI wieku, spalona w roku 1607, po czym odbudowana. W formie z tego czasu dotrwała do zniszczenia w 1944 roku. Zachowane fragmenty (fasada w parterze, elewacja tylna i ściany boczne) zostały rozebrane. Budynek odbudowano w roku 1959 według projektu H. Trojanowskiej i J. Pawłowskiego, z odtworzeniem fasady według stanu sprzed zniszczenia. Jest to kamienica trzykondygnacjowa z mieszkalnym poddaszem i trzyosiową fasadą.

Nr 24, hip. 77.
- Kanonia została zbudowana zapewne na początku XVI wieku, wcześniejsza od dobudowanej do niej kanonii nr 26, datowanej 1526 (lub 1536). Wówczas dwutraktowa i prawdopodobnie trzykondygnacjowa. Spalona w roku1607, odbudowana w roku 1608 dla kanonika J. Chociszewskiego. W formie z tego czasu przetrwała do roku 1944, po zniszczeniach zachowała się elewacja od ulicy Dawnej. Została odbudowana w roku 1959 według projektu H. Trojanowskiej i J. Pawłowskiego, z odtworzeniem fasady według stanu sprzed zniszczenia. Trzykondygnacjowa z mieszkalnym poddaszem. Fasada trzyosiowa.

Nr 26, hip. 76.
- Pierwotnie dom drewniany, spalony ok. 1525 roku. Murowana kamienica dwutraktowa została wzniesiona w roku 1526 lub 1536 dla kanonika S. Samborskiego. Spalona w roku 1607, po czym odbudowana. W formie z tego czasu dotrwała do 1944 roku. Restaurowana w roku 1919 oraz 1938 (wymiana portalu na kamienny). Po zniszczeniach w roku 1944 odbudowana w roku 1959 według projektu H. Trojanowskiej i J. Pawłowskiego, z odtworzeniem fasady według stanu sprzed zniszczenia jako kamienica trzykondygnacjowa z mieszkalnym poddaszem i trzyosiową fasadą. Elewacja od strony ulicy Dawnej dwuosiowa z portalem w kamiennym obramieniu.

Nr 28, hip. 75, narożnik ulicy Jezuickiej 2.
- Kanonia zbudowana została w roku 1541 dla kanonika S. Bonieckiego jako budynek późnogotycki; trzykondygnacjowy, jednotraktowy z sienią od strony narożnika, do której prowadził portal z cmentarza (obecnej ulicy Kanonia). Spalona w roku 1607, odbudowana z dodaniem wykusza od strony ulicy Jezuickiej. w tej formie kamienica przetrwała do zniszczenia w roku 1944. Po 1757 roku przedłużona do styku z domem Jezuicka nr 4, zajęła wylot ulicy Dawnej. Parter dobudówki utworzyła sklepiona brama, otwarta na tę uliczkę. Remontowana w roku 1911. Przed ostatnią wojną odkryto i wyeksponowano fragment portalu gotyckiego. Po zniszczeniach w roku 1944 zachowała się część obu elewacji do wysokości pierwszego piętra oraz brama na ulicę Dawną wraz z nadbudową. Odbudowana została w latach 1949 - 52 według projektu S. Żaryna i A.A. Jawornickiego, z odtworzeniem stanu sprzed zniszczenia, bez latarni, z obniżeniem aneksu nad bramą do jednego piętra. Obecnie kamienica trzykondygnacjowa, fasada od strony Kanonii dwuosiowa, ze skarpą w narożu. Elewacja od strony ulicy Jezuickiej bez podziałów, z trzyokiennym wykuszem na wysokości pierwszego piętra. Przy narożu umieszczono zrekonstruowaną tablicę kamienną z inskrypcją o budowie kanonii w roku 1541 i z herbem Bończa, obok znajduje się odsłonięty fragment gotyckiego muru. Brama przechodnia na ulicę Dawną posiada otwór zamknięty łukiem koszowym, przesklepienie kolebkowe z lunetami.


ULICA KRZYWE KOŁO
Nazwa - platea Curvae Rotae, ulica Krzywego Koła - wynika z formy przebiegu ulicy, o dwóch odcinkach równoległych do załamujących się pod kątem prostym murów obronnych. Wybiega ona ku północy z północno wschodniego naroża Rynku, następnie zakręca ku zachodowi i dochodzi do ulicy Nowomiejskiej. Zabudowa po stronie nieparzystej - oficyny mieszkalne i gospodarcze - powstała na tyłach działek bloku rynkowego Strony Dekerta, dla którego Krzywe Koło było ulicą gospodarczą. Po stronie parzystej zabudowa oddzielona była początkowo od murów obronnych uliczką, z biegiem czasu zabudowaną. W XV wieku przy ulicy znajdowało się 19 działek z budynkami drewnianymi, z wyjątkiem zapewne najstarszego na warszawskim Starym Mieście domu murowanego (nr 3, hip.184) z XIV wieku, może pierwszej siedziby wójtów. Następne domy murowane wznoszono od XVI wieku. Połączone podwórza strony nieparzystej, wspólne z podwórzami kamienic Strony Dekerta Rynku, tworzą częściowo lapidarium Muzeum Historycznego miasta stołecznego Warszawy.

Nr 1, hip. 56, kamienica Hauerowska, Auerowska.
- Pierwotnie była to środkowa część narożnej parceli rynkowej, mieszcząca już w XIV wieku drewnianą zabudowę gospodarczą, w 1566 roku wzmiankowany browar J. Baryczki, właściciela sąsiedniej posesji. Kamienica zbudowana została w końcu XVI wieku przez ówczesnego właściciela Tomasza Haura. W 1605 roku był to budynek trzykondygnacjowy w złym stanie. Ok. 1643 roku nowy właściciel, S. Falkiewicz wzniósł na miejscu zniszczonej kamienicy Haura oficynę związaną architektonicznie z kamienicą rynkową. W 1743 roku był to budynek trzykondygnacjowy, czteroosiowy. Przebudowany zapewne w XIX wieku, został w roku 1944 całkowicie wypalony. Po rozebraniu fundamentów kamienica została odbudowana w latach 1954 - 55 według projektu S. Żaryna; zachowano jedynie bryłę budynku, układ parteru i elewację od ulicy według stanu sprzed 1944 roku. Jest to kamienica trzykondygnacjowa z mieszkalnym poddaszem. Fasada pięcioosiowa.

Nr 3, hip. 198.
- Pierwotnie była to tylna część parceli rynkowej nr 28. Przed 1516 stał tu dom drewniany. W roku 1669 dom wspomniany jako „zgorzały i pusty”. Odbudowany, w roku 1743 był dwukondygnacjowy, sześcioosiowy. Przed rokiem 1784 wzniesiono kamienicę (trzykondygnacjową z mieszkalnym poddaszem), która po 1836 roku została przebudowana lub wzniesiona na nowo po rozbiórce poprzedniej; powstała kamienica narożna o klasycystycznym charakterze, czterokondygnacjowa, ze ściętym narożnikiem. Po 1944 roku pozostały tylko resztki murów piwnicznych i fragment fasady. Odbudowana w latach 1953 - 54 według projektu S. Żaryna, w nowej formie, obniżona o jedno piętro.

Nr 5, hip. 197.
- Pierwotnie była to tylna część wydłużonej parceli rynkowej nr 30. Pierwsza wzmianka o budynku murowanym pochodzi z 1522 roku. W roku 1647 dom został przebudowany przez Baryczków, ówczesnych właścicieli (być może dom rozbudowano wtedy o drugi trakt oraz ukształtowano fasadę). W 1743 była to kamienica czterokondygnacjowa, trzyosiowa. Po zniszczeniach w roku 1944 zachowały się ściany konstrukcyjne, sklepienie nad bramą i część sklepień piwnicznych. Po rozbiórce kamienicę odbudowano w 1954 roku według projektu S. Żaryna, w nawiązaniu do stanu sprzed 1944 roku zachowując wygląd z XVII wieku, z obniżeniem o jedną kondygnację. Jest to kamienica trzykondygnacjowa z mieszkalnym poddaszem. Parter dwutraktowy z bramą przejazdową; fasada trzyosiowa; odtworzono kamienny, boniowany portal bramny, Od podwórza wzdłuż pięter odtworzono galerie z żelaznymi balustradami.

Nr 7, hip. 54.
- Była to tylna część działki rynkowej (nr 32), z którą stanowiła całość. Dom murowany wzniesiono zapewne w pierwszej połowie XVI wieku przez Baryczków, jako niepodpiwniczony, dwukondygnacjowy budynek gospodarczy, z przejazdem w przyziemiu i skromną dekoracją późnogotycką.. Mimo późniejszych przekształceń i zniszczeń jest to do dziś najlepiej zachowana na Starym Mieście oficyna z XVI wieku. Budynek był przebudowany i nadbudowany w wiekach XVII i XVIII. W 1743 roku czterokondygnacjowy, trzyosiowy. W XVIII wieku lub początkach wieku XIX wybudowano przylegającą do niego od podwórza podłużną oficynę połączoną gankiem z kamienicą rynkową. W roku 1937 budynek został zakupiony przez Gminę miasta stołecznego Warszawy z przeznaczeniem na Muzeum Dawnej Warszawy, rozpoczęto prace adaptacyjne. Po wypaleniu w 1944 roku zachowały się elewacje wraz z portalem i ceglanym fryzem od strony Krzywego Koła, ściany konstrukcyjne, sklepienia nad parterem i częściowo nad pierwszym piętrem. Odbudowany w latach 1952 - 57 według projektu S. Żaryna, z przeznaczeniem na Archiwum miasta stołecznego Warszawy, w nawiązaniu do stanu sprzed 1944 roku, zachowującego elementy kolejnych przebudów. Budynek jest czterokondygnacjowy, niepodpiwnjczony, jednotraktowy z fragmentami gotyckimi z pierwszej połowy XVI wieku w ścianie frontowej i obu bocznych. Fasada trzyosiowa. W przyziemiu kamienny, boniowany portal bramy. Oficyna pięcioosiowa, z zewnętrzną klatką schodową, połączona gankiem z kamienicą rynkową.

Nr 9, hip. 53.
- Pierwotnie była to oficyna posesji rynkowej nr 34, nie zawsze stanowiła wspólną własność z domem frontowym. pierwsza wzmianka o budynku murowanym pochodzi z 1576 roku. W początkach XVII wieku w wyniku przebudowy powstał budynek jednotraktowy z brama przejazdową. W roku 1743 budynek trzykondygnacjowy, trzyosiowy. W nie znanym bliżej czasie zbudowano między kamienicą rynkową, a domem oficynę środkową. W 1938 roku rozpoczęto całkowitą przebudowę na użytek Muzeum Dawnej Warszawy, zakończoną w stanie surowym w roku 1939. Po 1944 roku zachowały się mury, sklepienia, stropy, portale, częściowo szkielet żelbetowy i płyty stropowe. Odbudowany w latach 1952 - 57 według projektu S. Żaryna, z przeznaczeniem na Archiwum miasta stołecznego Warszawy; jest to budynek trzykondygnacjowy, parter dwutraktowy; fasada trzyosiowa. W parterze brama z kamiennym, boniowanym portalem o spłaszczonym łuku.

Nr 2, hip. 181/182, kamienica Rogozińska.
- Kamienica powstała z połączenia dwóch kamienic. Prawa (nr hip. 181) narożna ul. Kamienne Schodki. Do drugiego ćwierci XVII wieku był to dom drewniany. Kamienica została zbudowana w drugiej ćwierci XVII wieku prawdopodobnie przez Popiela. W roku 1784 dwuosiowa, trzykondygnacjowa z mieszkalnym poddaszem; od ulicy Kamienne Schodki w dalszej części dwukondygnacjowa. Lewa (nr hip. 182) kamienica wzniesiona w wieku XVI jako budynek jednotraktowy. Zapewne w końcu XVII wieku powiększona o tylny trakt i przebudowana na budynek trzyosiowy, trzykondygnacjowy. W roku 1790 wraz z sąsiednią posesją przebudowane przez właściciela Rogozińskiego, nadbudowane do czterech kondygnacji, otrzymały też wspólną fasadę. Zapewne w XIX wieku nadbudowana o piątą kondygnację. Ze zniszczeń 1944 roku ocalała fasada. Odbudowana po rozebraniu do piwnic w 1953 roku według projektu J. Dąbrowskiego, bez zabudowy tylnej, w nawiązaniu do stanu sprzed zniszczenia, z obniżeniem o jedną kondygnację i zmianą dachu. Czterokondygnacjowa; fasada klasycystyczna, czteroosiowa.

Nr 4, hip. 183.
- Pierwotny dom drewniany wzmiankowany był w latach 1499 - 1669. Kamienica wzniesiona została zapewne w końcu XVII wieku, wzmiankowana w roku 1705. W roku 1743 trzyosiowa, trzykondygnacjowa. Fasada została gruntownie przekształcona w XIX - XX wieku. Po zniszczeniach w 1944 roku zachowała się jedynie fasada. Rozebrana do piwnic i odbudowana została w 1953 roku według projektu J. Dąbrowskiego, w nawiązaniu do stanu sprzed zniszczenia, bez tylnej zabudowy działki, jako kamienica trzykondygnacjowa, trzyosiowa.

Nr 6, hip. 184, kamienica Bractwa Niemieckiego, Benońska.
- Zawiera relikty zapewne najstarszego murowanego budynku na Starym Mieście, o specjalnym przeznaczeniu. Pierwotnie szeroka działka, w prawej części której zabudowany może już w XIV wieku dom murowany. W XIV - XVI wiekach dwukrotnie przebudowywany. Później obie części parceli stały się działkami mieszczańskimi mającymi odrębnych właścicieli. Dom prawy gotycki, przebudowany, od 1655 roku wzmiankowany jako kamienica. W roku 1743 dwuosiowa, piętrowa. Dom lewy: drewniany wzmiankowany od 1516 roku, spalony w roku 1583 i odbudowany. W 1652 roku przeszedł w posiadanie Bractwa Niemieckiego św. Benona, które pod koniec XVII wieku zbudowało kamienicę, w 1743 roku wzmiankowaną jako trzyosiowa parterowa. Własnością bractwa stała się również przed 1754 rokiem kamienica prawa. Po roku 1772 kamienice zostały połączone i przebudowane: kamienica prawa otrzymała tylny trakt i nowy zmieniony układ przyziemia, obie podwyższone do pięciu kondygnacji, ze wspólną, pięcioosiową fasadą. Stopniowo zabudowywano tylną część działki. W połowie XIX wieku wzniesiono murowaną oficynę przystawioną do muru obronnego, połączono później skrzydłem bocznym z domem frontowym. W roku 1944 kamienica została zburzona do parteru. Odbudowana w latach 1955 - 56 według projektu S. Krasińskiego, bez oficyn, ze zróżnicowaniem nowo projektowanych fasad, całość obniżona do czterech kondygnacji.

Nr 8, hip. 185.
- W końcu XV wieku stał tu dom drewniany J. Perdołka. W XVI wieku wzniesiona została kamienica, wówczas zapewne jednotraktowa. Około !654 roku gruntownie przebudowana na trzytraktową. W 1754 roku należała do skarbu koronnego, od 1805 roku mieściła drukarnię Dąbrowskich, ówczesnych właścicieli. Zniszczona w roku 1944 do połowy parteru. Odbudowana w 1955 roku według projektu S. Krasińskiego, nowo projektowana, bez oficyn, przy utrzymaniu liczby kondygnacji i osi.

Nr 10, hip. 186, kamienica Montelupiego, dawny zajazd pocztowy.
- Pierwotnie dom drewniany, wzmiankowany w latach 1500 - 1515. W końcu XVI wieku zapewne zbudowana jednotraktowa kamienica. Przed 1637 rokiem kupiona przez K. Montelupiego, który zapewne przebudował kamienicę, a jako poczmistrz koronny urządził tu zajazd pocztowy, zlikwidowany ok. 1661 roku. W końcu XVIII wieku czterokondygnacjowa. Stopniowo zabudowano tylną część działki; w 1788 znajdowały się tu dwupiętrowa oficyna boczna i kloaka połączone z kamienicą gankami. Może już wtedy nadbudowano latarnię. W XIX wieku ponownie przebudowana. W latach 1844 - 53 była własnością K.E. Wedla, założyciela znanej firmy cukierniczej. W roku 1944 została zburzona do parteru. Odbudowana w 1954 roku według projektu S. Krasińskiego, nowo projektowana, przy zachowaniu liczby kondygnacji i osi oraz obramień okiennych sprzed zniszczeń, bez oficyn.

Nr 12, hip. 187, kamienica Czaremowska, Psocińska, Wołczyńska.
- Do połowy XVII wieku stał tu dom drewniany, będący własnością rzemieślników. Kamienica została zbudowana w 1631 roku przez ówczesnego właściciela B. Psotę. W roku 1673 zdewastowana. w roku 1699 dwukondygnacjowa z poddaszem i drewnianym budynkiem na tyłach parceli. w tymże roku przeszła w posiadanie A. Czamera, kupca, burmistrza, przez którego została gruntownie przebudowana w latach 1699 - 1702 na trzykondygnacjową. W XIX lub na początku XX wieku przebudowana z dodaniem czwartej kondygnacji i wysokiego poddasza, w którym znajdowały się dwa rzędy facjat, z niszą mieszczącą figurę Matki Boskiej na wysokości drugiego piętra. Ze zniszczeń 1944 roku ocalała fasada. Pozostałości rozebrano do piwnic, po czym kamienicę odbudowano w 1954 roku według projektu S. Krasińskiego, bez oficyn, przy zmienionym układzie wnętrz, nowo projektowanym układzie dachu, z zachowaniem liczby osi i kondygnacji, kształtu portalu oraz charakteru obramień okiennych.

Nr 14, hip. 188, kamienica Sobolewska.
- Do schyłku XVII wieku stał tu dom drewniany będący własnością rzemieślników, w 1507 roku określony jako „dom Murdynowski”. Po roku 1705 a przed 1743 ówczesny właściciel S. Sobolewski, podkomorzy warszawski, zbudował kamienicę czterokondygnacjową, czteroosiową. W latach 1784 - 1819 (właścicielem szambelan Zawisza) rozbudowano zabudowania pomocnicze, na które składały się: oddzielony od kamienicy bramą dom zwany oficynką, murowane wozownie i stajnie przystawione do murów obronnych oraz zabudowania drewniane. Ze zniszczeń roku 1944 ocalała fasada. Po jej rozbiórce kamienica została odbudowana w 1954 roku według projektu S. Krasińskiego, z zachowaniem liczby osi i kondygnacji oraz charakteru obramień okiennych sprzed zniszczenia i nowym rozplanowaniem wnętrz. Zabudowa w głębi działki została rozebrana.

Nr 14A, hip. 188, kamienica Zawiszów, Wołłowicza.
- Pierwotnie był to dom drewniany w posiadaniu głównie rzemieślników. W XVI wieku wzniesona została dwutraktowa kamienica, zburzona w połowie XVII wieku, zapewne w czasie wojen szwedzkich. Po połowie XVII wieku określana jako dom ze sklepem Cezarego przy Wieży Marszałkowskiej, w roku 1743 jako murowany sklepik parterowy w podwórzu, własność S. Sobolewskiego, podkomorzego warszawskiego. Przed rokiem 1784 kamienica została odbudowana przez szambelana B. Zawiszę, w znacznie zwężonej formie o jednoosiowym froncie, dwukondygnacjowa, połączona z kamienicą Krzywe Koło 14 bramą, stanowiącą wjazd na podwórze, traktowana jako jej oficyna. Po roku 1790 nadbudowana o jedną kondygnację. W latach 1818 - 20 przebudowana przez właściciela, biskupa włocławskiego A. Wołłowicza; otrzymała wówczas wystrój klasycystyczny. Była wtedy kamienicą jednoosowa trzykondygnacjową, z balkonem na pierwszym piętrze. Zniszczona w roku 1944, została odbudowana według projektu S. Krasińskiego, bez tylnej, przymurnej zabudowy działki, z przybliżonym odtworzeniem układu fasady sprzed 1944 roku i nowym rozplanowaniem wnętrz. Sgraffito projektu Haliny i Leona Michalskich.

Nr 16, hip. 189
- Pierwotnie był to dom drewniany. Po połowie XVIII wieku wzniesiono kamienicę, przebudowaną następnie zapewne przez właściciela Kasperskiego. W 1790 była to kamienica trzykondygnacjowa, z poddaszem, trzyosiowa. W takim stanie przetrwała do ostatniej wojny. W roku 1944 wypalona, ocalała fasada. Po rozebraniu pozostałości odbudowana w latach 1955 - 56 według projektu J. Dąbrowskiego z zachowaniem liczby osi i kondygnacji.

Nr 18, hip. 190.
- Pierwotnie był to dom drewniany należący do rzemieślników. Przed 1743 rokiem została wzniesiona kamienica dwukondygnacjowa, dwuosiowa. W czwartej ćwierci XVIII wieku dobudowano drugie piętro. W roku 1790 kamienica wspomniana jako trzyosiowa, trzykondygnacjowa o froncie murowanym, tyle drewnianym, przylegająca do szpitala Św. Łazarza za murami. W 1944 roku zniszczona do piwnic. Odbudowana w roku 1955 według projektu J. Dąbrowskiego, przy utrzymaniu gabarytu i liczby osi sprzed zniszczenia.

Nr 22, hip. 193.
- Pierwotnie był to dom drewniany, wzmiankowany w 1498 roku jako własność ślusarza Michała. Kamienica została zbudowana przed 1743 rokiem jako dwuosiowa, trzykondygnacjowa. W 1939 roku posiadała kondygnację mieszkalną w wysokim, podwójnym poddaszu. W roku 1944 zburzona do parteru, odbudowana została w 1955 roku według projektu T. Bursze, w dawnym gabarycie, z dodaniem trzeciej osi i nowym wystrojem architektonicznym.

Nr 24, hip. 194.
- Pierwotnie był to dom drewniany należący do rzemieślników. Kamienicę trzyosiową, trzykondygnacjową zbudował przed 1743 rokiem Maciej Krawatka. W roku 1944 zburzona do parteru, odbudowana została w 1955 roku według projektu T. Bursze, przy utrzymaniu gabarytu i liczby osi sprzed zniszczenia, z wprowadzeniem mieszkalnego poddasza i zmianą rozplanowania i dodaniem detalu.

Nr 26, hip. 195.
- Pierwotnie był to dom drewniany, wzmiankowany w roku 1500, własność rzemieślników. Właściciel, ślusarz Permiński zbudował przed 1627 rokiem małą kamieniczkę dwuosiową, dwukondygnacjową z poddaszem. W 1669 roku była własnością karmelitów bosych, którzy zapewne dokonali przebudowy. W 1743 roku określana jako trzyosiowa, trzykondygnacjowa. Później podwyższona do pięciu kondygnacji. W roku 1044 zburzona prawie do piwnic. Odbudowana została w roku 1954 według projektu J. Pawłowskiego, w postaci całkowicie zmienionej w stosunku do stanu sprzed zniszczenia. Obecnie trzyosiowa, trzykondygnacjowa.

Nr 28, hip. 106.
- Pierwotnie był to dom drewniany. Kamienica została wzniesiona w pierwszej połowie XVII wieku wzmiankowana po raz pierwszy w 1655 roku. W roku 1743 trzykondygnacjowa, dwuosiowa, przed 1784 rokiem przebudowana na trzyosiową. Bez większych zmian dotrwała w formie bezstylowej do 1944 roku, kiedy to została zburzona niemal do piwnic. Odbudowana została w roku 1955 według projektu J. Pawłowskiego, z zachowaniem gabarytu i liczby osi, ze zmienionym układem wnętrz i wzbogaconym detalem architektonicznym.

Nr 30, hip. 160, budynek narożny, ul. Nowomiejska nr 14.
- Pierwotnie był to dom drewniany, wzmiankowany od 1443 roku jako własność szewców.Przed 1540 rokiem zbudowana została kamienica późnogotycka o nieznanej formie; zabudowa tylna opierała się o mur obronny. Po 1659 została rozbudowana i przekształcona. W końcu XVIII wieku sięgała muru obronnego, przy którym znajdowało się małe podwórko wewnętrzne, była trzykondygnacjowa, o elewacji trzyosiowej od Krzywego Koła i sześcioosiowej od ulicy Nowomiejskiej, z latarnią. W tym kształcie przetrwała do 1944 roku, kiedy to została zburzona do parteru. Odbudowana w latach 1952 - 55 według projektu Jerzego Brabandera, w nawiązaniu do wyglądu sprzed zniszczenia, przy skróceniu budynku od strony ul. Nowomiejskiej o dwie osie.


ULICA NOWOMIEJSKA
Początkowo nazywana platea Novae Civitatis, platea ad Novam Portam, ulica ku Nowomiejskiej Bramie, ulica ku Nowemu Miastu, a od połowy XVII wieku Nowomiejska. Powstała przy lokalizacji jako część głównego szlaku komunikacyjnego miasta (Świętojańska - Rynek - Nowomiejska) W XVI wieku przy ulicy Nowomiejskiej w obrębie murów stało 12 domów murowanych, najstarsze z pierwszej ćwierci XVI wieku. W ciągu wieku XVII i pierwszej połowy XVIII zabudowany został także obszar przyległy do murów obronnych, z międzymurzem, Bramą Nowomiejską i jej przedbramiem (Barbakan). Z domów tych rozebrano w roku 1819 kamienicę nr 21, hip. 168, w latach 1937 - 38 kamienicę nr 19, hip. 170, a po zniszczeniach w 1944 roku, w związku z rekonstrukcją Barbakanu, rozebrano domy nr 16, 18/20, 22 i 24. Pozostałe kamienice zostały odbudowane w latach 1949 - 54. Podwórza strony parzystej, po ostatniej wojnie powiększone i połączone tworzą wspólne wnętrza z podwórzami Strony Dekerta Rynku i nieparzystej strony od ulicy Krzywe Koło, zagospodarowane jako lapidarium Muzeum Historycznego m. st. Warszawy.

Nr 1, hip. 179, kamienica Pod Syreną, kamienica Miejska, narożna ulicy Wąski Dunaj.
- Pierwotnie była to działka miejska, na której w XV - XVI wiekach mieściły się: postrzygalnia, kramy rzeźnicze i piekarskie oraz dom miejski wzmiankowany w roku 1537. Przed 1655 rokiem wzniesiona została kamienica miejska, restaurowana w latach 1675 - 80, która zajęła część szerokości ulicy Wąski Dunaj. W roku 1743 dwukondygnacjowa, czteroosiowa, z takąż oficyną wzdłuż Wąskiego Dunaju. Około 1780 roku kamienica została gruntownie przebudowana i podwyższona do czterech kondygnacji. W 1790 roku określana jako płytka, z dwiema oficynami przedzielonymi wąskim podwórzem. Na elewacji frontowej miała płaskorzeźbę przedstawiającą herb miasta - syrenę na tarczy. U schyłku życia mieszkał tu prezydent Starej Warszawy Jan Dekert. Po zniszczeniach w 1944 roku zachowały się mury do pierwszego piętra i częściowo sklepienia parteru. Odbudowana została w latach 1953 - 54 według projektu S. Żaryna, zachowującego układ parteru z połowy XVII wieku oraz fasadę z ok. 1780 roku (dokładnie zrekonstruowano rzeźby). Wyburzono oficynę sąsiadującą z kamienicą nr 3, powiększono oficynę od Wąskiego Dunaju o zabudowę dawnego podwórza. Obecnie kamienica klasycystyczna, czterokondygnacjowa z mieszkalnym poddaszem. Fasada czteroosiowa, z narożnikiem wzmocnionym lekkim występem, zeskarpowanym w przyziemiu. Elewacja od Wąskiego Dunaju czteroosiowa, ujednolicona z trójosiową elewacją niższej o jedno piętro oficyny (ul. Wąski Dunaj nr 2).

Nr 3, hip. 178, kamienica Sebastowska, Skałka, Balcerowska.
- W latach 1450 - 93 znajdował się tu dom S. Ruczkiej, w roku 1496 wymieniony jako dom z ogródkiem, w roku 1523 dom drewniany, piętrowy lub z mieszkalnym poddaszem. Kamienica została wzniesiona przed połową XVI wieku, z wykorzystaniem wcześniejszej ściany sąsiedzkiej; wówczas dwutraktowa, dwukondygnacjowa, trzyosiowa. W 1597 zrujnowaną kamienicę nabył B. Jaworski i po pożarze (1620?) dokonał gruntownej przebudowy. W roku 1680 restaurowana przez kolejnego właściciela. Przed 1743 rokiem kamienica została podwyższona do czterech kondygnacji, ukształtowano również fasadę. W 1944 roku kamienica została zburzona całkowicie, zachowały się jedynie ściany szczytowe w parterze. Odbudowana została w latach 1953 - 54 według projektu S. Żaryna, z rekonstrukcją fasady, przy skróceniu głębokości zabudowy o tylny trakt. Obecnie czterokondygnacjowa, ściany piwnic gotyckie, fasada trójosiowa.

Nr 5, hip. 177, kamienica Półtorakowska.
- Dom wzmiankowany od 1447 roku. Kamienica została wzniesiona przez A. Półtoraka około1523 roku, budowana być może w dwóch etapach. Wzniesiona ostatecznie kamienica późnogotycka była dwu - lub trzykondygnacjowa. W pierwszej połowie XVIII wieku została przebudowana. Utworzono układ trzytraktowy i w przednim trakcie trzypasmowy; wówczas też ukształtowana została fasada. w roku 1743 była to kamienica trzykondygnacjowa. W XIX wieku adaptowano i przerobiono kondygnację poddasza. Po zniszczeniach w 1944 roku zachowały się piwnice, parter i część ścian. Po 1945 roku odkryto gotyckie elementy: portal wejściowy oraz ściany i sklepienia z detalami, dające prawie kompletny obraz kamienicy późnogotyckiej (prócz wyższych kondygnacji). Odbudowana została w latach 1954 - 55 według projektu S. Żaryna, bez oficyn, po uprzednim rozebraniu wyższych partii ścian i większości sklepień, które następnie zrekonstruowano; przywrócono wejście przez gotycki portal, wyeksponowano inne fragmenty gotyckie. Obecnie jest to budynek czterokondygnacjowy, trzytraktowy z trzyosiową fasadą.

Nr 7, hip. 176, kamienica Miodownikowska, Orlandowska.
- W XV wieku był to dom rajcy W. Twaroga. Kamienica dwutraktowa wzniesiona została około 1531 roku przez T. Miodownika; zniszczona na początku XVII wieku. Prawdopodobnie ok. 1630 -40 została gruntownie przebudowana przez ówczesnego właściciela Franciszka Orlandiego z Werony, szewca królewskiego. W drugiej połowie XVII wieku była najokazalszą kamienicą przy ulicy Nowomiejskiej, trzykondygnacjową, dziesięcioizbową, z czterema sklepami, trzema kuchniami, dwiema piwnicami i stajnią w głębi posesji, z dojazdem przez budynek gospodarczy ul. Szeroki Dunaj nr 4. Z 1723 roku pochodzą się wzmianki o zrujnowanych gankach do ubikacji. Przed 1743 rokiem , prawdopodobnie kiedy właścicielem był J. CH. Kostrzębski, doktor medycyny, kamienica została podwyższona o jedną kondygnację (i latarnię?). Przebudowana została gruntownie w drugiej połowie XVIII wieku lub raczej w latach 1815 - 20, kiedy wprowadzono nowe podziały wnętrz, schody i sklepienia piwnicy, a także klasycystyczną dekorację fasady. Wówczas też zbudowano oficynę boczną łączącą kamienicę frontową z budynkiem ulicy Szeroki Dunaj nr 4. Po zniszczeniach 1944 roku zachowały się piwnice i częściowo parter. Odbudowana została w latach 1954 - 55 po rozebraniu całości, według projektu S. Żaryna, bez oficyn, w nawiązaniu do stanu sprzed 1944 roku, z rekonstrukcją parteru i fasady, z autentycznym portalem i częściowo obramieniami okien parteru; podwyższono latarnię. Obecnie jest to kamienica czterokondygnacjowa z trzyosiową fasadą.

Nr 9, hip. 175, kamienica Wolfowska, Klucznikowska.
- Dom z drugiej połowy XV wieku, w 1518 roku był własnością kramarza Zembrzuskiego (zwanego Klucznikiem) z Ciechanowa, który w latach trzydziestych wzniósł kamienicę we wspólnych przedsięwzięciach budowlanych z sąsiadami. Kamienica późnogotycka była co najmniej piętrowa, z parterem dwutraktowym, od frontu miała sień z zejściem do piwnicy, w tylnym trakcie sklepioną izbę i przechód na podwórze. W latach 1550 - 79 wzmiankowany zięć Klucznika, Wolff Stetner, przyczynił się zapewne do budowy lub rozbudowy kamienicy, do połowy XVII wieku zwanej Wolfowską. W XVII wieku kamienica została przebudowana. W latach 1743, 1790 wspomniana jako czterokondygnacjowa, dwuosiowa z trzykondygnacjową oficyną od strony Szerokiego Dunaju, z którą połączona była bocznym skrzydłem. Po 1944 roku zachowały się piwnice i parter, natomiast obie elewacje zostały zniszczone. . Odbudowana została w latach 1954 - 55 po rozbiórce większej części ocalałych fragmentów całości, według projektu S. Żaryna, bez oficyn, w nawiązaniu do stanu sprzed 1944 roku, z rekonstrukcją układu parteru, fasady, zmiany układu i poziomu pięter oraz elewacji od podwórza; nie odbudowano oficyn na podwórzu. Kamienica czterokondygnacjowa, parter trzytraktowy, fasada dwuosiowa.

Nr 11, hip. 174, kamienica Szeliżyńska, Drewnowska, Pod Figurą, Pod Chrystusem.
- Dom z końca XV wieku; kamienicę wzniósł w latach 1533 - 1538 ówczesny właściciel, aptekarz Piotr. Kamienica wzmiankowana w roku 1547 była co najmniej dwupiętrowa, dwutraktowa, ze sklepionymi piwnicami połączonymi schodami z ulicą i z każdym traktem parteru. W pierwszej połowie XVII wieku została spalona i odbudowana w nowym trzytraktowym układzie z klatką schodową w trakcie środkowym, z latarnią i sklepionymi pomieszczeniami. W latach 1673 - 1714 wzmiankowany dworek na tyłach kamienicy. W roku 1716 kamienica została częściowo zniszczona przez pożar; w tym samym roku zaczęto odbudowę podwyższając budynek o jedną kondygnację. Prawdopodobnie w XVIII wieku kamienica zyskała klasycystyczną fasadę ozdobioną figurą Chrystusa dłuta J. Monaldiego. W roku 1790 kamienica była w złym stanie, Prawdopodobnie w XIX wieku była gruntownie restaurowana i adaptowana na kamienicę czynszową. Po 1944 roku zachowały się piwnice, częściowo parter i pierwsze piętro; fasada została zburzona. Odbudowana została w latach 1953 - 55 po rozbiórce większości ocalałych elementów, według projektu S. Żaryna, w nawiązaniu do stanu sprzed 1944 roku; zrekonstruowano układ parteru z XVII wieku oraz fasadę z lat 1770 - 80; nie odbudowano zabudowań w podwórzu. Obecnie kamienica czterokondygnacjowa z mieszkalnym poddaszem, parter trzytraktowy, fasada dwuosiowa; przyziemie boniowane, zrekonstruowany portal kamienny boniowany. Dach z dwiema wstawkami i latarnią.

Nr 13, hip. 173, kamienica Konstantynowska, Latoszewska.
- W roku 1517 stał tu jeszcze dom drewniany. Kamienica wzniesiona przez Konstantego Brodę (właściciela od 1519 roku) jako budynek dwutraktowy, połączony drewnianym gankiem z oficynami gospodarczymi. W !617 roku opustoszałą kamienicę z mniejszymi budynkami na tyłach i wolnym wjazdem nabył cyrulik M. Latosz, który zapewne przebudował ją na trzytraktową. W roku 1659 kamienica była własnością Ochmana. W 1743 została ponownie przebudowana; wówczas dwuosiowa, dwukondygnacjowa, ze sklepem. Przebudowa w drugiej połowie XVIII wieku zmieniła fasadę na trzyosiową, a wysokość podwyższyła o dwie kondygnacje., W XIX wieku poddasze zaadaptowano na mieszkania i dobudowano latarnię. Po zniszczeniu 1944 roku zachowały się piwnice, część parteru z portalem wejściowym oraz część murów pierwszego i drugiego piętra. Po rozebraniu pozostałości kamienica została odbudowana w latach 1954 - 55 według projektu S. Żaryna, w nawiązaniu do stanu sprzed 1944 roku, bez oficyn, z zachowaniem układu parteru, zrekonstruowaniem fasady, w którą wmontowano zachowany w znacznym stopniu portal. Obecnie jest to kamienica czterokondygnacjowa z mieszkalnym poddaszem i trzyosiową fasadą.

Nr 15, hip. 172, kamienica Korbowska, Fukierowska.
- Dom wzmiankowany w 1505 roku. Około 1517 roku siodlarz Stanisław wzniósł dwutraktową kamienicę. W drugiej połowie XVI wieku kamienica przebudowana została przez ówczesnych właścicieli Tomasza i Macieja Korbów; zapewne wtedy podwyższona została do czterech kondygnacji, a elewacja została bogato dekorowana, być może już w renesansowym charakterze. Od 1592 roku w posiadaniu Michała Fukiera. Przebudowana została przez J. Czirina w drugiej połowie XVII wieku; zyskała wówczas układ trzytraktowy oraz latarnię. Kolejny właściciel H. Sznajder rozpoczął przebudowę kamienicy w 1701 roku (w 1743 roku czteroosiowa, czterokondygnacjowa) oraz budowę murowanej oficyny od ulicy Szeroki Dunaj, dostawionej do muru obronnego i połączonej z kamienicą frontową oficyną boczną. Kamienica została w 1944 roku wypalona, zburzony był też trakt tylny do parteru; zachowała się fasada i elewacja podwórzowa. Po rozebraniu pozostałości kamienica została odbudowana w latach 1954 - 55 według projektu S. Żaryna, bez oficyn, w nawiązaniu do stanu sprzed 1944 roku, z zachowaniem dawnego układu parteru, rekonstrukcją fasady i z niewielkimi zmianami latarni. Jest to kamienica czterokondygnacjowa, z czteroosiową fasadą. Ściana szczytowa tylnego traktu domu i latarni pokryta jest sgraffitem z 1954.

Nr 17, hip. 171, kamienica Szelągowska, Kąkolewska, Funkowska.
- Pierwotnie stał tu dom narożny z uliczką podmurną, zwany w XV i XVI w. „przy bramie”, „przy murach”, „przy wieży”. Około 1505 roku miecznik P. Szeląg zbudował kamienicę. Pierewotnie była ona jednotraktowa. Przebudowana została około połowy XVII wieku przez Funka lub kolejnego właściciela. W 1743 roku była to kamienica dwuosiowa, trzykondygnacjowa. Po 1765 roku została gruntownie przebudowana; powiększona o tylny trakt i połączona z miejską kamieniczką przy murze obronnym (hip. 170). Po zniszczeniach w 1944 roku zachowały się piwnice i fasada. Po rozebraniu pozostałości kamienicę odbudowano w latach 1953 - 55 według projektu S. Żaryna, bez tylnego traktu i oficyn, ze zmianą układu wnętrz, fasady przyziemia i nowo projektowanymi elewacjami od strony murów i podwórza. Obecnie jest to kamienica trzykondygnacjowa z mieszkalnym poddaszem, dwutraktowa z dwuosiową fasadą. Sgraffitową dekorację elewacji wykonał J. Sempoliński.

Nr 2, zob. Rynek Starego Miasta nr 42.

Nr 4, hip. 156, kamienica Czechowska, Dzianotowska.
- Pierwotnie była to tylna część narożnej parceli rynkowej nr 42, wzmiankowanej w roku 1494, z drewnianą oficyną gospodarczą. Kamienicę zbudował M. Czech przed 1532 rokiem, być może w miejscu dawnej oficyny. Dalsze prace budowlane wykonane zostały zapewne przez Schuma, zanotowanego jako właściciel w 1567 roku. Już wtedy, a na pewno przed końcem XVI wieku kamienica dostawiona do tylnej ściany domu rynkowego, objęła teren całej obecnej działki; uzyskała formę podpiwniczonego domu jednotraktowego, co najmniej piętrowego. Od 1645 do 1865 roku stanowiła własność księży kolegiackich (kolegiaty Św. Jana). Zniszczona w 1944 roku. Po rozebraniu pozostałości (powyżej piwnic) kamienica została odbudowana w latach 1953 - 54 według projektu S. Żaryna, w nawiązaniu do stanu sprzed 1944 roku, przy zmianie układu wnętrz, jako trzykondygnacjowa z mieszkalnym poddaszem i czteroosiową fasadą.

Nr 6, hip. 51, kamienica Smockich.
- Pierwotnie w miejscu działki przebiegała zapewne uliczka gospodarca biegnąca na tyłach domów rynkowych numery 42 - 36, wzmiankowana w 1506 roku. Około połowy XVI wieku zbudowano tu wąski dom murowany wzmiankowany w 1567 roku. W końcu XVI i na początku XVII wieku kamienica należała do złotnika J. Smoczkiego (Smockiego). Po 1735 roku stanowiła wspólną własność z kamienicą rynkową nr 38 (i miała ten sam nr hip.). Przebudowana została w drugiej połowie XVIII wieku. W jednoosiowym domu parter zajęty był przez bramę, stanowiącą przejście do oficyny. Ze zniszczeń w 1944 roku ocalała w większości fasada. Po rozbiórce kamienica została odbudowana w latach 1953 - 54 według projektu S. Żaryna, bez oficyny, powyżej piwnic zaprojektowana od nowa, z rekonstrukcją bramy przejezdnej w przyziemiu. Obecnie czterokondygnacjowa, jednoosiowa; fasada na wysokości pięter pokryta dekoracją sgraffitową według projektu Zofii i Romana Artymowskich.

Nr 8, hip. 157, kamienica Mirosławska, Paśnikowska, Jędrzejewicza.
- Pierwotnie dom drewniany. Kamienica wzniesiona przed 1566 roku; wkrótce potem przeszła na własność paśnika J. Mirosławskiego. Wówczas była to kamienica płytka, jedno - lub dwutraktowa. W 1587 roku spalona, została odbudowana przez tegoż właściciela. Zawaliła się w 1646 roku. W połowie XVIII wieku rozbudowana została przez ówczesnego właściciela rajcę T. Jędrzejewicza. Została wówczas pogłębiona o trzeci trakt, podwyższona; ukształtowano też fasadę, wzniesiono oficynę łączącą się wspólnym murem z oficyną domu rynkowego nr 36. Po zniszczeniach w 1944 roku zachowała się fasada i sklepienia nad piwnicą i parterem. Odbudowana została w latach 1953 - 54 według projektu S. Żaryna, w nawiązaniu do stanu sprzed 1944 roku, bez oficyn, z zachowaniem autentycznych fragmentów jako kamienica czterokondygnacjowa, trzytraktowa z dwuosiową fasadą. W parterze znajduje się portal kamienny ze zwornikiem, w którym umieszczona jest data 1739.

Nr 10, hip. 158, kamienica Gębińska, Hawłoszowska, Świętoduska.
- Prawdopodobnie do połowy XVI wieku działka była wspólna z narożną nr 12. W 1508 roku wzmiankowane są dwa stykające się domy na rogu. Kamienica zbudowana została przed1558 rokiem. Przebudowana została przez późniejszych właścicieli Gębiczów, po1567 roku. Prawdopodobnie był to płytki dom rozbudowany w głąb działki i wzwyż do wysokości dwóch pięter. Od 1582 roku do XII wieku kamienica była w posiadaniu Chawłoszów (Hawlosów), przez których została ponownie przebudowana. Powstał wtedy układ trzytraktowy. W latach 1659 - 1807 kamienica należała do paulinów przy kościele Św. Ducha i przebudowana przez nich (również nowa fasada) w pierwsze połowie XVIII wieku. W roku 1944 została uszkodzona. Zachowane zostały natomiast mury, sklepienia, stropy, prócz kondygnacji poddasza i latarni, odbudowanych wraz z odnowieniem kamienicy przez prywatnych właścicieli w 1950 roku. Obecnie jest to kamienica trzykondygnacjowa z mieszkalnym poddaszem, trzytraktowa, z trzyosiową fasadą.

Nr 12, hip. 159, kamienica Gołębiowska. narożna z ulicą Krzywe Koło.
- Do połowy XVI wieku parcela obejmowała zapewne obecne działki nr 10 i nr 12. W 1456 wymiany tu dom Mikołaja, a w 1461 roku jego browar. Na początku XVI wieku była własnością rodziny Gołębiów, stały tu wówczas dwa stykające się domy na rogu. Początkowo był to dom drewniany, w latach 1598 - 1659 określany jako częściowo murowany, częściowo (wewnątrz ) drewniany. W latach 1656 - 1682 kamienica była już w całości murowana, uzyskała układ trzytraktowy i attykę. W pierwszej połowie XVIII wieku rozbudowana została o oficyny murowane boczną i tylną. W XIX wieku przebudowywana. Po zniszczeniu w 1944 roku zachowały się fragmenty piwnic i parteru, z częścią sklepień. Po rozebraniu wszystkich zachowanych fragmentów naziemnych, poza gotycką ścianą szczytową, kamienica została odbudowana w roku 1953 według projektu S. Żaryna, w nawiązaniu do stanu sprzed 1944 roku, zachowującego cechy kamienicy z XVIII wieku, z oficyną od strony ulicy Krzywe Koło. Obecnie jest to kamienica trzykondygnacjowa, trzytraktowa o trzyosiowej fasadzie. Na parterze znajduje się portal piaskowcowy z XVII wieku, boniowany.


ULICA PIEKARSKA
Platea Pistorum wymieniona po raz pierwszy w 1435 roku, nie zmieniła swej nazwy, pochodzącej zapewne od mieszkających tu piekarzy (na tyłach stronny parzystej znajdowały się w XVI wieku młyny miejskie). Ulica wiodła pierwotnie od południowo zachodniego narożnika Rynku do murów obronnych. Po rozbiórce w 1772 roku części muru obronnego ulica uzyskała wylot na ulicę Podwale. Zabudowa ulicy początkowo drewniana, w XVI wieku wzniesiono pierwsze dwie kamienice. W pożarze 1669 roku „ulica Piekarska wszystka zgorzała”. Pozostałe kamienice budowane były w drugiej połowie XVII i pierwszej połowie XVIII wieku. Zburzone w 1944 roku zostały odbudowane w latach 1959 - 1961.

Nr 3 (dawne numery 3 i 5), hip. 131, 132.
- Obecnie jest to jedna kamienica zbudowana na miejscu dwóch istniejących do 1944 roku. Dawny dom nr 3, hip. 132, zwany był kamienicą Berentów. Od początku XVI wieku wzmiankowany był tu dom drewniany rzemieślników. Kamienica trzyosiowa. trzykondygnacjowa wzniesiona została w 1700 roku. Po 1842 roku mieszkalne poddasze przekształcone zostało w czwartą kondygnację.

Dawny dom nr 5, hip. 131, zwana kamienicą Kujawskich.
- Od końca XV wieku stał tu dom drewniany rzemieślników. Kamienica zbudowana została przed 1655 rokiem, w roku 1669 spalona. Rozbudowana została przed 1743 rokiem; wówczas trzykondygnacjowa, trzyosiowa. Przed 1790 rokiem zbudowano dwie trzykondygnacjowe oficyny oraz nadbudowano czwartą kondygnację w kamienicy frontowej. Oba budynki zniszczone zostały w 1944 roku. Po rozebraniu pozostałości postawiono w 1959 roku na ich miejscu budynek według nowego projektu M. Zachwatowiczowej, trzykondygnacjowy, czteroosiowy, w zmienionym usytuowaniu wskutek nie odbudowania sąsiednich kamienic (dawne numery 7 i 9).

Nr 5 (dawne numery 11 i 13), hip. 128, 127.
- Obecnie jest to trójczłonowy budynek na miejscu istniejących do 1944 roku dwóch kamienic. Dawny dom nr 11, hip. 128, zwany był kamienicą Pod Jeleniem. Początkowo istniały tu dwie posesje przedzielone uliczką. Na lewej stał dom wzmiankowany od 1494 roku, kamienicę zaś wzniesiono przed 1659 rokiem. W roku 1743 był to budynek trzyosiowy, trzykondygnacjowy. W części prawej, pierwotnie zapewne narożnej, wymieniany był w latach 1494 - 1508 dom określany jako leżący „na rogu” i „blisko muru”. W 1743 roku było to dwukondygnacjowe „domostwo”, które zajmowało szerokość dawnej uliczki. Przed 1754 rokiem nieruchomości przeszły na własność Sióstr Miłosierdzia św. Wincentego a Paulo, zaadaptowane zostało na potrzeby szpitala Św. Ducha; wzniesiono wówczas trzykondygnacjową, pięcioosiową kamienicę frontową, a na jej tyłach zbudowano dwie sale dla chorych.

Dawny nr 13, hip. 127, zwany kamienicą Sufczyńskiego.
- Pierwotnie miejsce to było zapewne niezabudowane, potem uformowano wąską parcelę narożną, na której stała wzmiankowana w 1656 roku „chałupka”, potem dom Królika. W 1659 roku wzmiankowane dwa domy. Kamienicę zbudował przed 1754 rokiem szewc Sufczyński. Posesja została całkowicie zabudowana. Kamienice zostały całkowicie zniszczone w 1944 roku. Obecny budynek został wzniesiony w 1960 roku według nowego projektu M. Kuzmy i J. Pawłowskiego, jako zespół trzech wyróżnionych zewnętrznie domów, w narożu ulicy Piekarskiej i Rycerskiej, na zarysie dawnych kamienic nr 11, ale nawiązujący w minimalnym stopniu do stanu historycznego.

Nr 2, zob. ul. Piwna 27, hp. 105.

Nr 4, hip. 120, kamienica Fontany.
- W czasie badań prowadzonych w latach 1951 - 53 odnaleziono na podwórzu relikty kilku faz drewnianej zabudowy parceli począwszy od przełomu XIII/XIV w. Dom drewniany wzmiankowany był po raz pierwszy w 1503 roku. Kamienica wzniesiona została przed 1705 rokiem zapewne przez M. Krassera jako jednotraktowa, trzykondygnacjowa z trzyosiową fasadą. Przed 1896 rokiem rozbudowana została przez ówczesnego właściciela T. Chrzanowskiego, na czterokondygnacjową z pięciokondygnacjową oficyną boczną. Po zniszczeniach w 1944roku zachowały się piwnice. Odbudowana została w latach 1959 - 61 według projektu J. Pawłowskiego, z fasadą odtworzoną z niewielkimi zmianami w stosunku do stanu sprzed 1944 roku, zachowującą wygląd z końca XIX wieku. Jest to kamienica czterokondygnacjowa, dwutraktowa.

Nr 4 (dawniej 6), hip. 121, kamienica Płochockich, Pod Pawiem.
- Dom stał tu od 1504 roku, w tymże stuleciu zbudowana została jednotraktowa kamienica. W końcu wieku XVI i XVII na tyłach działki istniał dom należący do innych właścicieli Kamienica frontowa została przed 1655 rokiem rozbudowana do głębokości dwóch traktów, w dwu pasmach. Oba budynki zostały spalone w 1669 roku. Przed 1705 rokiem cała parcela znalazła się w rękach Płochockich, którzy przebudowali kamienicę frontową na trzykondygnacjową, czteroosiową; być może wtedy fasada nad pierwszym piętrem ozdobiona została przedstawieniem pawia. W roku 1776 kamienica była zrujnowana, po czym gruntownie przebudowana przed 1784 rokiem. W końcu XVIII wieku była to kamienica czterokondygnacjowa, trzyosiowa, z murowaną, dwupiętrową oficyną boczną. Przebudowana została w 1878 roku pod kierunkiem E. Cichockiego. Po zniszczeniach w 1944 roku zachowały się piwnice. Kamienica odbudowana została w latach 1959 - 61 według projektu J. Gajewskiego i W. Wapińskiego, z fasadą nawiązującą do stanu sprzed zniszczenia, zachowując wygląd z lat 1776 - 84, jako czterokondygnacjowa, dwutraktowa z trzyosiową fasadą.

Nr 4 (dawniej 8), hip. 122, kamienica altarystów Kaplicy Baryczkowskiej.
- Na tyłach działki odkryto relikty konstrukcji drewnianych z XIV/XV w. Dom frontowy drewniany wzmiankowany był od 1495 roku. Po 1620 roku legowany jako uposażenie Kaplicy Baryczków przy kolegiacie Św. Jana Chrzciciela. Kamienica wzniesiona została przed 1659 rokiem, spalona w roku 1669, następnie odbudowana. W 1743 roku określana jako trzykondygnacjowa, dwuosiowa. Przed 1790 rokiem została spalona, odbudowana w końcu XVIII lub na początku XIX wieku jako czterokondygnacjowa. Po zniszczeniach w 1944 roku zachowały się piwnice oraz ściany szczytowe, rozebrane przed odbudową. Kamienica odbudowana została w latach 1959 - 61 według projektu J. Gajewskiego i W. Wapińskiego, z fasadą nawiązującą do stanu sprzed 1944 roku, zachowującą wygląd z przełomu wieków XVIII/XIX, jako czterokondygnacjowa, dwutraktowa z dwuosiową fasadą.

Nr 4 (dawniej 10), hip. 123, kamienica Nadarzyńska.
- Od roku 1514 wzmiankowany dom drewniany. Kamienicę zapewne piętrową, dwutraktową, wzmiankowaną w 1562 roku, zbudował ówczesny właściciel A. Prokopowicz vel Nadarzyński. Spalona w 1669 roku została następnie odbudowana, przy czym prawdopodobnie obniżona; w 1743 roku określana była jako parterowa. Rozbudowana została w drugiej połowie XVII wieku przez J. Szteynera. W 1790 roku była to kamienica trzykondygnacjowa, trzyosiowa (o dwóch pasmach) z oficyną boczną. W XIX - XX w. podwyższona została o czwartą kondygnację. Po zniszczeniu w 1944 roku zachowały się częściowo mury parteru, rozebrane przed odbudową. Kamienica odbudowana została w latach 1959 - 61 według projektu J. Gajewskiego i W. Wapińskiego, z fasadą nawiązującą ogólnie do stanu sprzed 1944 roku, jako kamienica czterokondygnacjowa, trzyosiowa.

Nr 4 (dawniej 12), hip. 124.
- Pierwotnie był to dom drewniany, wzmiankowany od 1515 roku, spalony w 1669. Kamienicę zbudowano przed 1698 rokiem jako parterową, dwupasmową, trzytraktową z ciemną kuchnią. W 1743 roku wzmiankowana jako dwukondygnacjowa, trzytraktowa, trzyosiowa. Zapewne w XIX wieku została nadbudowana o jedną kondygnację. Po zniszczeniach w 1944 roku zachowały się fragmentarycznie mury kapitalne, rozebrane przed odbudową. Obecna kamienica wzniesiona została około 1960 roku, nowo projektowana przez J. Gajewskiego i W. Wapińskiego (zachowana tylko ilość osi i kondygnacji).

Nr 6 (dawniej 14), hip. 12, kamienica Pod Aniołem.
- Pierwotnie był to dom drewniany, wzmiankowany od 1515 roku, spalony w roku 1669. Kamienica została wzniesiona w pierwszej połowie XVIII wieku, w roku 1743 określana jako trzykondygnacjowa, dwuosiowa. Po zniszczeniach w 1944 roku zachowały się częściowo mury parteru, rozebrane przed odbudową. Obecna kamienica wzniesiona została w 1960 roku, nowo projektowana przez J. Gajewskiego i W. Wapińskiego (zachowana tylko ilość osi i kondygnacji).

Nr 6 (dawniej 16), hip. 126, narożnik ulicy Rycerskiej.
- Dom drewniany wzmiankowany od 1498 roku, spalony w 1669. Kamienica wzniesiona została przed 1705 rokiem; w roku 1743 był to budynek trzykondygnacjowy z trójosiową fasadą i pięcioosiową elewacją boczną. W tym czasie istniał także dom (odrębna własność) w tyle działki. W końcu XVIII wieku cała parcela ponownie znalazła się w rękach jednego właściciela. Po zniszczeniu w 1944 roku zachowały się fragmenty murów kapitalnych, rozebrane przed odbudową. Kamienica odbudowana została w roku 1960 według projektu J. Gajewskiego i W. Wapińskiego, z fasadą nawiązującą do stanu sprzed 1944 roku, zachowującego wygląd z początku XVIII wieku; wnętrza oraz elewacje boczna i tylna nowo projektowane. Obecnie jest to kamienica trzykondygnacjowa, wielotraktowa, z trzyosiową fasadą.

Nr 20, hip. 289, narożnik ulicy Rycerskiej.
- Była to działka przy wewnętrznym murze obronnym z drewnianą zabudową mieszkalną prawdopodobnie już w połowie XVII wieku. W drugiej połowie XVIII wieku wzmiankowany dom, w roku1790 dworek stary. Kamienica wzniesiona została w drugiej ćwierci XIX wieku. Po zniszczeniu w 1944 roku zachowały się częściowo mury parteru, rozebrane przed odbudową. Kamienica odbudowana została w latach 1959 - 61 według projektu J. Gajewskiego i W. Wapińskiego, Po zniszczeniach w 1944 roku zachowały się mury kapitalne do wysokości pierwszego piętra, rozebrane przed odbudową. Obecny budynek wzniesiony został w latach 1959 - 1961, na zmniejszonej, w stosunku do roku 1944 działce (ze względu na konieczność odsłonięcia muru obronnego), nowo projektowany. W parterze elewacji zachodniej odsłonięto fragment muru obronnego. We wnętrzach znajduje się od 1966 roku Muzeum Zegarów i Rzemiosł Artystycznych i Precyzyjnych.


ULICA PIWNA
Nazwa: Pywna, platea Tabernatorum. Do 1743 roku dotyczyła tylko odcinka między Dunajem a ulicą Piekarską. Pozostałą część ulicy nazywano, od usytuowanego tutaj kościoła Św. Marcina i klasztoru augustianów, platea Monachorum, Św. Marcina, Marcinkańską. Od 1743 roku ustaliła się nazwa Piwna dla całej ulicy, najdłuższej na Starym Mieście (250 m). Zabudowa zachodniej pierzei ulicy od schyłku XVI wieku była w większości murowana; w roku1705 murowane były wszystkie domy. Pożary latach 1478, 1580 i 1669 niszczące głównie tę stronę ulicy oraz następujące po nich odbudowy zmieniały obraz architektury, ostatecznie ukształtowanej w XVIII wieku. Pierzeję wschodnią tworzyły w wirkach XV - XVIII tylne zabudowania kamienic ulicy Świętojańskiej i bloku rynkowego Strony Kołłątaja. Od końca XVII wieku na miejscu oficyn gospodarczych powstawały kamienice tworzące dwufrontową zabudowę posesji należących do właścicieli ulicy Świętojańskiej i rynkowych. Zabudowa Ulicy wyburzona została w 1944 roku, zrekonstruowana dość swobodnie w latach 1952 - 54.

Nr 1, hip. 117, zob. pl. Zamkowy nr 1/13.

Nr 3, hip. 116, kamienica Soleckiego (Sakresów).
- Do połowy XVI wieku był tu dom drewniany. Dwutraktowa kamienica wzniesiona została zapewne przez krawca królewskiego J. Soleckiego, przed 1572 rokiem. Spalona w 1580 roku, odbudowana w 1610. W miejsce zniszczonej zapewne w wojnach szwedzkich zabudowy tylnej, powstała nowa, murowana po 1716 roku, kiedy to właścicielem była prezydencka rodzina Sakresów. Od 1743 roku kamienica określana była jako trzyosiowa, trzykondygnacjowa z murowaną trzykondygnacjową oficyną. W 1944 roku zniszczona została do parteru z zachowaniem do jego wysokości szczytowych ścian gotyckich. Odbudowana została w latach 1950 - 52 według projektu J. Grudzińskiego, ze skróceniem o jeden trakt w stosunku do stanu sprzed zniszczenia i odtworzeniem charakteru fasady z wieku XVII (portal) i XVIII. Obecnie jest to kamienica trzykondygnacjowa z mieszkalnym poddaszem, ze zrekonstruowaną trzyosiową fasadą.

Nr 5, hip. 115, kamienica Mierkowska (Szubowska, Kleinpoldowska, Kromerowska).
- Do połowy XVI wieku stał tu dom drewniany. Kamienica budowana była etapami od 1540 roku przez ówczesnego właściciela M. Mierka; w roku 1569 była dwutraktowa, z sienią od przodu, za którą znajdowała się izba tylna i przechód na podwórze. W 1619 wzmiankowana jako dwukondygnacjowa z browarem na tyłach. W roku 1790 zanotowana murowana dwupiętrowa oficyna. W XVIII wieku kamienica została przebudowana (między innymi fasada). Od 1743 określana jako czterokondygnacjowa, trzyosiowa. W 1944 roku zniszczona została do piwnic. Odbudowana w latach 1949 - 52 według projektu J. Grudzińskiego, z obniżeniem o jedną kondygnację i skróceniem zabudowy w stosunku do stanu sprzed zniszczenia, jako trzykondygnacjowa, z trzyosiową fasadą, nawiązującą do charakteru z XVIII wieku.

Nr 7, hip. 114, kamienica klasztorna.
- Pierwotnie stały tu dwa domy. W miejscu lewego, sąsiadującego z posesją nr hip. 115, kamienicę zbudowano po 1554 roku, w drugiej połowie XVII wieku nabyta została przez augustianów. Na tyłach kamienicy znajdował się browar i inne zabudowania. Na miejscu lewego, na posesji przylegającej do klasztoru augustianów, kamienicę jednotraktową zapewne piętrową zbudował w 1554 roku piwowar Urbanek. Kamienica ta nabyta została w 1645 roku przez augustianów dla powiększenia klasztoru. Obie kamienice zostały przez nich gruntownie przebudowane i połączone prawdopodobnie przed 1677 rokiem. Wtedy też lub nieco później wokół podwórza wymurowano oficyny boczne i tylną, połączone z klasztorem na wysokości pierwszego piętra krytym gankiem, przerzuconym nad dziedzińcem gospodarczym augustianów. W roku1701 była to kamienica trzykondygnacjowa, pięcioosiowa z bramą przejazdową, zwieńczona trójkątnym szczytem. Po 1784 roku nadbudowana została do czterech kondygnacji z trzyokiennym poddaszem; wokół podwórza na poziomie pierwszego piętra biegł drewniany ganek. W tym stanie budynek przetrwał do 1944 roku (od 1865 własność rządowa, następnie prywatna), w którym to roku zburzony został do piwnic, przy zachowanych ścianach szczytowych do wysokości drugiej kondygnacji. Kamienica odbudowana została w latach 1949 - 52 według projektu J. Grudzińskiego, obniżona o jedną kondygnację w stosunku do stanu sprzed zniszczenia, ze zmienionym wystrojem fasady, przy zachowaniu układu parteru. Fasada nowo projektowana, pięcioosiowa. Na tyłach wybudowano trzykondygnacjowy budynek obejmujący część dawnych oficyn i połączono go z kamienicą nowo wybudowaną galerią, dobudowaną do zrekonstruowanej gotyckiej ściany bocznej, dzielącej posesję od gospodarczego podwórza klasztornego.

Nr 13, hip. 112, zob. kamienica Szpitala Św. Ducha

Nr 15, hip. 111, kamienica Łyszczowska.
- Dom drewniany wzmiankowany w 1498 roku jako własność Kazanka, był następnie przez około sto lat posesją burmistrzowskiej rodziny Łyszczów. Właściciele ci na przełomie XV i XVI wieku zbudowali jednotraktową kamienicę, z zabudową gospodarczą na tyłach. Jeszcze w XVI wieku rozbudowana została o tylny trakt, z izbą i przechodem na podwórze. Spalona została w 1669 roku i odbudowana. Kamienica była kilkakrotnie przebudowywana. W 1743 określana jako trzykondygnacjowa, trzyosiowa. Około roku 1786 - 90 kolejni właściciele nadbudowali czwartą kondygnację; głęboka posesja obejmowała wówczas podwórze i budynki gospodarcze. W roku1944 kamienica zburzona została do parteru. Odbudowana w latach 1952 - 53 według projektu E. Kienitz - Trembickiej, bez nawiązania, poza portalem, do wyglądu sprzed zniszczenia. Kamienica została obniżona o jedną kondygnację, zmieniono liczbę osi.

Nr 17, hip. 110.
- Dom drewniany z XV wieku został spalony w roku 1588, po czym odbudowany jako dwutraktowa kamienica, wzmiankowana po raz pierwszy w 1611 roku. W roku 1660 spalona. W końcu XVII lub na początku XVIII wieku została odbudowana i przekształcona. W 1743 roku trzykondygnacjowa. W roku1944 kamienica zburzona została do parteru. Odbudowana w latach 1953 - 55 według projektu E. Kienitz - Trembickiej, bez oficyn jedynie ilością kondygnacji i osi oraz rozplanowaniem parteru nawiązująca do stanu sprzed zniszczenia. Obecnie jest to kamienica trzykondygnacjowa, trzyosiowa, z mieszkalnym poddaszem.

nr 19, hip. 109, kamienica Pod Okiem Opatrzności.
- Pierwotnie dom drewniany wzmiankowany w 1498 roku. Kamienicę, wzmiankowaną po raz pierwszy w 1540 roku, zbudował prawdopodobnie Paweł Siemienicz, przebudowana zapewne przez następnych właścicieli. W 1611 roku była to kamienica dwutraktowa, dwukondygnacjowa. Rozbudowana została w XVIII wieku; w 1743 roku już trzykondygnacjowa, trzyosiowa. Przypuszczalnie około 1790 roku przebudowana; nadbudowano wówczas czwartą kondygnację, fasada otrzymała nowy wystrój. W roku1944 kamienica zburzona została do parteru. Odbudowana w latach 1953 - 55 według projektu E. Kienitz - Trembickiej, w nawiązaniu do stanu sprzed zniszczenia, zachowującego charakter fasady po przebudowie z ok. 1790 roku, przy odmiennym ukształtowaniu jej przyziemia oraz dachu. Obecnie czterokondygnacjowa, z mieszkalnym poddaszem oraz klasycystyczną trzyosiową fasadą. Okno środkowe pierwszego piętra posiada półkolisty przyczółek, w którym znajduje się Oko Opatrzności w glorii.

Nr 21, hip. 108, kamienica Balewiczowska.
- Początkowo był tu dom drewniany, spalony w 1580 i odbudowany przez Brudków jako dom częściowo murowany, częściowo drewniany. Kamienica spalona została w 1669 roku, następnie odbudowana. Przebudowana została zapewne około roku 1743 - 56; wówczas czterokondygnacjowa, trzyosiowa. W roku 1790 wymieniana także oficynka trzykondygnacjowa, trzyosiowa. W 1818 roku przeprowadzono restaurację „facjaty”. W roku 1944 kamienica zburzona została do parteru. Odbudowana po rozebraniu pozostałości w latach 1923 - 53 według projektu E. Kienitz - Trembickiej, bez oficyn, z obniżeniem o jedną kondygnację i nowym rozwiązaniem dachu z dodaniem latarni. Obecnie jest to kamienica trzykondygnacjowa, z trzyosiową fasadą.

Nr 23, hip. 107, kamienica Cyrulika.
- Początkowo był to dom drewniany, spalony w 1580 roku, poczym odbudowany zapewne już jako kamienica. Przebudowana w drugiej ćwierci XVII wieku; w tym czasie zapewne dwukondygnacjowa z poddaszem. Po spaleniu w 1669 roku odbudowana została być może przez rajcę Bucholca, wzmiankowanego w 1705 roku. w XVIII wieku określana jako trzyosiowa, trzykondygnacjowa. Na dwóch kondygnacjach bocznej oficyny posiadała drewniane ganki zachowane do 1944 roku. W roku1944 kamienica zburzona została do parteru. Odbudowana w latach 1952 - 53 bez oficyn, po rozebraniu pozostałości, według projektu E. Kienitz - Trembickiej, według stanu sprzed zniszczenia, zachowującego nadany jej w XVIII wieku wygląd, przy skróceniu o jeden trakt. Obecnie jest to kamienica trzykondygnacjowa, z trzyosiową fasadą.

Nr 25, hip. 106, narożna (ul. Piekarska nr 1), kamienica Odźwiernego.
- Początkowo był to dom drewniany. Kamienicę zbudował w pierwszej połowie XVII wieku ówczesny właściciel M. Narewski, odźwierny biskupa wrocławskiego Karola Ferdynanda Wazy. W 1669 roku kamienica została spalona. W drugiej ćwierci XVIII wieku restaurowana prawdopodobnie przez Czempińskich. W latach 1744 - 1790 określana była jako trzyosiowa, trzykondygnacjowa, z poddaszem o dwóch oknach, od strony ulicy Piekarskiej czteroosiowa, czterokondygnacjowa, bez podwórza (działka była całkowicie zabudowana). W latach 1744 - 68 mieściła się tu drukarnia, księgarnia i gisernia W. Mitzlera de Kolf, wydawcy i redaktora pierwszego w Polsce czasopisma naukowego „Biblioteka Warszawska” (w języku niemieckim). Po 1790 roku kamienica została przebudowana i od ulicy Piwnej podwyższona o jedną kondygnację; wówczas ukształtowane zostały także elewacje, które przetrwały do roku 1944, kiedy to budynek zniszczony został do parteru. Po rozebraniu pozostałości kamienicę odbudowano w latach 1952 - 53 według projektu K. Saskiego, z obniżeniem o jedną kondygnację, z fasadą nawiązującą do stanu sprzed zniszczenia; wnętrza nowo projektowane. Obecnie trzykondygnacjowa, z klasycystyczną, trzyosiową fasadą i czteroosiową elewacją od ulicy Piekarskiej.

Nr 27, hip. 105, narożna (ul. Piekarska nr 2), kamienica Praclewiczowska.
- Dom narożny wzmiankowany od 1495 roku. W drugiej połowie XVI wieku i na początku XVII parcela podzielona była między dwóch właścicieli, na każdej części stał dom drewniany. Od 1618 roku dom frontowy, a następnie i tylny znalazły się w posiadaniu krawca królewskiego, ławnika J. Praclewicza, który na ich miejscu wzniósł przed połową XVII wieku kamienicę dwukondygnacjową, trzytraktową z sienią na osi. W XVIII wieku kamienicę przebudowano; w 1790 roku była trzykondygnacjowa, z trzyosiową fasadą z attyką i dziewięcioosiową elewacją boczną, w której znajdowało się wejście na klatkę schodową. Po zniszczeniach w 1944 roku zachowały się piwnice i część parteru, rozebrane przed odbudową według projektu J. Gajewskiego i W. Wapińskiego z nawiązaniem do stanu sprzed 1944 roku. Po odbudowie trzykondygnacjowa z mieszkalnym poddaszem, wielotraktowa, z trzyosiową fasadą i dziewięcioosiową elewacją od ulicy Piekarskiej.

Nr 29, hip. 104, kamienica Wacławowiczowska (Kostczyńska).
- Pierwotnie był to dom drewniany, jednotraktowa kamienica wzniesiona zapewne w końcu XVI wieku, następnie przebudowana (zapewne wówczas dodany tylny trakt). W 1669 roku kamienica została spalona. Odbudowana zapewne przez Rybczyńskiego, sekretarza królewskiego, w 1743 roku określana jako pięciokondygnacjowa, trzytraktowa. Po zniszczeniach w 1944 roku zachowały się piwnice oraz parter fasady z portalem. Kamienica odbudowana została według projektu J. Gajewskiego i W. Wapińskiego, z obniżeniem o jedną kondygnację, zmianą układu wnętrz i uproszczeniem detalu fasady. Po odbudowie jest to kamienica czterokondygnacjowa, trzytraktowa.

Nr 31, hip. 103, kamienica Tylmana, Swinarskiego.
- Dom drewniany wzmiankowany w 1579 roku. Kamienicę wzniesiono w XVI wieku jako jednotraktowa, z podziałem wzdłużnym dzielącym budynek na sień i izbę. Przebudowana w pierwszej połowie XVII wieku przez Białeckiego, sekretarza królewskiego, spalona została w 1669 roku, później odbudowana. W 1704 roku była własnością Tylmana z Gameren, architekta. W końcu XVIII wieku była to kamienica pięciokondygnacjowa, zwieńczona latarnią, z bogatym wyposażeniem wnętrz oraz dwupiętrową, murowaną oficyną. W 1927 roku była remontowana, między innymi adaptowano strych na mieszkania. Po zniszczeniach w 1944 roku zachowały się piwnice oraz fragmenty przyziemia z portalem, rozebrane przed odbudową w latach 1949 - 55 według projektu J. Gajewskiego i W. Wapińskiego z obniżeniem o jedną kondygnację, zmienionym układem wnętrz oraz fasada nawiązującą do stanu sprzed 1944 roku. Obecnie czterokondygnacjowa, trzytraktowa z trzyosiową fasadą. w parterze znajduje się portal kamienny, będący kompilacją elementów zachowanych oraz być może z innych kamienic i nowych uzupełnień.

Nr 33, hip. 102, kamienica Literacka.
- Wzniesiona była w XVI wieku jako budynek jednotraktowy, co najmniej piętrowy. W 1669 roku została spalona, następnie odbudowana. W latach 1743 - 1864 była w posiadaniu Konfraterni Literackiej; w tym czasie czterokondygnacjowa z dwuosiową fasadą oraz dwupiętrową oficyną boczną. W roku 1776 kamienica została przebudowana; wówczas lub w XIX wieku podwyższona o piątą kondygnację. W roku 1925 była remontowana według projektu J. Lisieckiego. Po zniszczeniach w 1944 roku zachowały się piwnice oraz fragmenty przyziemia z portalem, rozebrane przed odbudową w latach 1949 - 55 według projektu J. Gajewskiego i W. Wapińskiego. Nowo projektowana z obniżeniem o jedną kondygnację, podwyższeniem dachu, zmienionym układem wnętrz oraz fasada nawiązującą do stanu sprzed 1944 roku. Obecnie jest to kamienica czterokondygnacjowa, trzytraktowa z dwuosiową fasadą. W parterze odtworzony kamienny portal z datą 1776.

Nr 35, hip. 101, kamienica Kurowskiego.
- Dom drewniany wzmiankowany w 1543 roku. Kamienicę wzniesiono zapewne przed 1574 rokiem, jako jednotraktową, co najmniej piętrową. Rozbudowana zapewne w 1659 roku, została spalona w roku 1669, następnie odbudowana. Gruntownie przebudowana w 1742 roku zapewne przez ówczesnego właściciela, kupca Kurowskiego. Została wtedy nadbudowana do czterech kondygnacji i zwieńczona latarnią, z nową trzyosiową fasadą; w podwórzu znajdowała się dwupiętrowa oficyna boczna (poświadczona w 1790 roku), murowana z drewnianymi gankami. Po zniszczeniach w 1944 roku zachowały się piwnice, sklepienia parteru i fasada do gzymsu wieńczącego, rozebrane przed odbudową (z wyjątkiem piwnic i portalu, który został powtórnie wmontowany w fasadę). Kamienicę odbudowano w latach 1949 - 55 według projektu J. Gajewskiego i W. Wapińskiego, z odtworzeniem układu przyziemia oraz zmianą detali fasady. Obecnie czterokondygnacjowa, trzytraktowa z trzyosiową fasadą.

Nr 37, hip. 100.
- Kamienica wzniesiona została przed 1572 rokiem jako jednotraktowa. Przebudowana przed 1669 rokiem, w którym to uległa spaleniu. Odbudowana została jako trzykondygnacjowa, trzyosiowa. W roku 1744 kamienica była gruntownie przebudowana zapewne przez kupca Puławskiego. Nadbudowano wówczas czwartą kondygnację i latarnię, zmodyfikowano fasadę oraz wybudowano murowaną oficynę tylną. Po zniszczeniach w 1944 roku zachowała się fasada do gzymsu wieńczącego. Po rozbiórce (z wyjątkiem piwnic) kamienicę odbudowano w latach 1949 - 55 według projektu J. Gajewskiego i W. Wapińskiego, ze zmianą układu wnętrz i wystroju fasady. Po odbudowie czterokondygnacjowa, trzytraktowa z trzyosiową fasadą. Zachowano portal kamienny, częściowo uzupełniony, z datą 1744. Polichromia fasady została wykonana w 1954 roku przez G. Wdowickiego i J. Berli.

Nr 39, hip. 99.
- Dom wzmiankowany w 1516 roku został spalony w 1669. Kamienica została wzniesiona na przełomie wieków XVII/XVIII, wzmiankowana w 1705 roku. W roku 1743 określana jako piętrowa, dwuosiowa; przed 1756 rokiem nadbudowana została trzecia kondygnacja. W 1790 roku była to już kamienica czterokondygnacjowa z izdebką i alkierzem na piątej kondygnacji, z murowaną dwupiętrową oficyną tylną i zabudowaniami gospodarczymi w podwórzu. W 1818 roku przeprowadzono remont fasady. Po zniszczeniach w 1944 roku zachowała się fasada do gzymsu wieńczącego (zawalona w roku 1947) oraz piwnice. Kamienica została odbudowana w latach 1949 - 55 według projektu J. Gajewskiego i W. Wapińskiego, ze zmianą układu wnętrz i detali fasady oraz dodaniem latarni. Po odbudowie czterokondygnacjowa, z dwuosiową fasadą.

Nr 41, hip. 98.
- Dom drewniany wzmiankowany był od 1496 roku. Kamienica wzniesiona została przez szewca Krupnika po połowie XVII wieku; podpiwniczona, z jednym sklepionym pomieszczeniem w parterze. Spalona w 1669 roku, odbudowana została około 1700 roku przez krawca Chwirałowicza jako trzykondygnacjowa, trzyosiowa. Zapewne w XIX wieku (przed 1915 rokiem) kamienicę nadbudowano o czwartą kondygnację i latarnię; prawdopodobnie wówczas otrzymała bogaty wystrój fasady. W 1920 roku przeprowadzono remont wnętrz. Po zniszczeniach w 1944 roku zachowały się piwnice oraz przyziemie fasady z portalem, rozebrane po 1947 roku. Kamienicę odbudowano według projektu J. Gajewskiego i W. Wapińskiego, o zmienionym układzie wnętrz, w przyziemiu z częściowym odtworzeniem dawnego układu i nowo projektowanym wystrojem fasady. Po odbudowie czterokondygnacjowa; fasada trzyosiowa z portalem kamiennym z ok. 1700 roku, częściowo rekonstruowanym.

Nr 43, hip. 97.
- Do schyłku XVII wieku stał tu dom drewniany, kilkakrotnie niszczony i odbudowywany. Kamienica została wzniesiona przed 1700 rokiem przez M. Surmikowicza jako trzykondygnacjowa, dwuosiowa, z dwupiętrowymi oficynami. W XIX wieku została gruntownie przebudowana, z podwyższeniem o czwartą kondygnację i nowym wystrojem trzyosiowej fasady. Po zniszczeniach w 1944 roku zachowały się piwnice i fragmenty parteru, rozebrane przed odbudową. Obecna kamienica została nowo projektowana latach 1949 - 55 przez J. Gajewskiego i W. Wapińskiego.

Nr 45, hip. 96.
- Dom drewniany wzmiankowany od 1545 roku. Jednotraktowa kamienica wzniesiona została w drugiej połowie XVI wieku. Rozbudowana w wieku XVII/XVIII przez ówczesnego właściciela J. Piwkiewicza, w roku 1705 była budynkiem trzykondygnacjowym, trzyosiowym. Przed 1790 rokiem nadbudowano czwartą kondygnację. Po zniszczeniach w 1944 roku zachowały się piwnice i fragmenty fasady z portalem, rozebrane przed odbudową. Kamienica odbudowana została w latach 1949 - 55 nowo projektowana przez J. Gajewskiego i W. Wapińskiego jako czterokondygnacjowa, trzyosiowa.

Nr 47, hip. 95, kamienica Łyszczowska, Magiera.
- Kamienica wzniesiona została w XVI wieku jako budynek jednotraktowy, z podziałem wzdłużnym na sień i izbę. W połowie XVII wieku była zapewne piętrowa z parterowa oficyną na tyłach działki. Spalona w 1669 roku, została odbudowana zapewne jako trzykondygnacjowa, trzyosiowa. Od 1754 roku kamienica była w posiadaniu A. Małcińskiego, kupca i gminnego, i przez niego została przed 1757 rokiem gruntownie przebudowana z nadbudową czwartej kondygnacji i latarni oraz nowym ukształtowaniem fasady; wzniesiona została także dwupiętrowa oficyna tylna. Przed 1797 rokiem kamienica odziedziczona została przez A. Magiera, fizyka i meteorologa, który w latarni urządził obserwatorium astronomiczne. Remontowana w 1867 roku przez ówczesnych właścicieli; ponownie remontowana w roku 1912 staraniem Towarzystwa Opieki nad Zabytkami Przeszłości. Po zniszczeniach w 1944 roku zachowały się piwnice i fragmenty przyziemia, rozebrane przed odbudową. Kamienica odbudowana została według projektu J. Gajewskiego i W. Wapińskiego, nowo projektowana, tylko wysokością i szerokością nawiązująca do stanu sprzed 1944 roku. Po odbudowie czterokondygnacjowa, trzyosiowa, w fasadzie portal kamienny z fragmentami elementów z XVII wieku. Sgraffiti z portretem Magiera wykonał w 1954 roku E. Burke.

Nr 49, hip. 94, kamienica Ziembowiczowska.
- Wzniesiona została w XVI wieku jako jednotraktowa; w połowie XVII wieku znalazła się w posiadaniu J. Ziembowicza, starszego gminnego, przez którego prawdopodobnie została rozbudowana. Dodano między innymi trakt tylny, wówczas była zapewne parterowa. Spalona w 1669 roku, została następnie odbudowana jako dwukondygnacjowa, dwuosiowa. Przed 1790 rokiem przebudowano ją zapewne na czterokondygnacjową, trzyosiową z oficyną w podwórzu. Po zniszczeniach w 1944 roku zachowały się piwnice i fragmenty przyziemia z portalem. Obecna kamienica została nowo projektowana, wzniesiona w latach 1949 - 55 przez J. Gajewskiego i W. Wapińskiego(podwyższona o czwartą kondygnację i latarnię). W fasadzie znajduje się zachowany kamienny portal z drugiej połowy XVII wieku.

Nr 51, hip. 93, kamienica Sitowska.
- Początkowo działka była zapewne dłuższa, z czasem jej tyły (i sąsiedniej) zostały wydzielone tworząc odrębną posesję Wąski Dunaj nr 5, hip. 154. Od czwartej ćwierci XVI wieku parcela była własnością miasta, budynki prywatną. Początkowo stał tu dom drewniany, spalony w 1669 roku, odbudowany jako częściowo murowany, częściowo drewniany. Kamienicę wzniósł w latach 1696 - 1705 ówczesny właściciel, W. Sitowski. W 1754 roku określana jako trzykondygnacjowa, trzyosiowa. Po 1918 roku została nadbudowana do sześciu kondygnacji. Po zniszczeniach w 1944 roku zachowały się częściowo piwnice i mury parteru. Obecna kamienica została wzniesiona w latach 1949 - 55, nowo projektowana przez J. Gajewskiego i W. Wapińskiego, w stosunku do stanu sprzed 1944 roku obniżona o dwie kondygnacje. Sgraffito na fasadzie wykonał w 1954 roku E. Burke.

Nr 53, hip. 155, kamienica Szpitalna, narożnik Wąskiego Dunaju.
- Pierwotnie działka była dłuższa: na jej tyłach i na tyłach sąsiedniej utworzona została z czasem osobna posesja (Wąski Dunaj nr 5, hip. 154). W końcu XVI wieku wzmiankowany był tu dom, spalony w 1669 roku. W 1670 roku przeszedł na własność szpitala Św. Łazarza; odbudowany został jako dom częściowo murowany. W roku 1728 został gruntownie przebudowany na kamienicę trzykondygnacjową, z trzyosiową fasadą i dziesięcioosiową elewacją boczną (od Wąskiego Dunaju) oraz pięcioma sklepionymi pomieszczeniami w parterze. W roku 1768 kamienica była remontowana. Od drugiej ćwierci XIX wieku znalazła się ponownie w posiadaniu prywatnym. Przed 1872 rokiem budynek przebudowano, między innymi nadbudowano czwartą kondygnację, przekształcono fasadę na dwuosiową i usunięto płaskorzeźbę św. Łazarza. Fasadę remontowano ponownie w 1928 roku. Po zniszczeniach w 1944 roku zachowały się częściowo piwnice i fasada do gzymsu wieńczącego, rozebrana przed odbudową. Obecna kamienica została wzniesiona w latach 1949 - 55, nowo projektowana przez J. Gajewskiego i W. Wapińskiego, z zachowaniem jedynie ilości osi i kondygnacji; wydzielono też tylną część domu jako osobny budynek (ulica Wąski Dunaj nr 3). Sgraffito na elewacjach wykonał w 1954 roku E. Burke.

Nr 2, hip. 29, zob. pl. Zamkowy nr 15.

Nr 4, hip. 28.
- Pierwotnie były to tyły działki należącej do posesji ul. Świętojańska nr 5. W połowie XVII wieku stał tu drewniany domek (dworek) Baryczki, w 1669 roku zrujnowany. Pod koniec XVIII lub na początku XIX wieku wzniesiona została murowana oficyna, w 1743 roku określana jako jednookienna kamieniczka. Przed 1784 rokiem kupiona została przez A. Fontanę, właściciela kamienicy Plac Zamkowy nr 17 i od tego czasu (we wspólnej własności) stanowiła tylną zabudowę posesji. W 1784 roku została przebudowana przez Fontanę na trzyosiową, czterokondygnacjową kamienicę z mieszkalnym poddaszem. Zapewne w XIX wieku nadbudowano latarnię. Po zniszczeniu w 1944 roku zachowały się mury do gzymsu wieńczącego. Po rozebraniu pozostałości naziemnych kamienicę zbudowano od nowa w latach 1952 - 53 według projektu H. Kosmólskiej, redukując czwartą kondygnację i latarnię, rekonstruując jedynie układ parteru, zmieniając dekorację fasady. Jest to kamienica trzykondygnacjowa z mieszkalnym poddaszem.

Nr 4A, hip. 24.
- Pierwotnie była to tylna oficyna kamienicy ul. Świętojańska nr 7. W 1630 roku stał tutaj dom drewniany, zniszczony w roku 1659. Kamienicę wzniesiono pod koniec XVII wieku; w latach 1743 - 90 była ona trzykondygnacjowa, pięcioosiowa. Po zniszczeniu w 1944 roku zachowały się piwnice, część parteru i fasada do gzymsu wieńczącego. Po rozebraniu pozostałości naziemnych kamienicę odbudowano w latach 1952 - 53 według projektu H. Kosmólskiej, w nawiązaniu do stanu sprzed zniszczenia; zrekonstruowano fasadę, odtworzono układ parteru i sklepienia. Jest to kamienica trzykondygnacjowa z mieszkalnym poddaszem, z pięcioosiową fasadą.

Nr 6, hip. 23.
- Pierwotnie była to tylna oficyna kamienicy ul. Świętojańska nr 9. Wzniesiona została przypuszczalnie u schyłku XVII wieku. W latach 1743 - 90 był to budynek trzykondygnacjowy, czteroosiowy. Po zniszczeniu w 1944 roku zachowały się piwnice, parter i fasada do gzymsu wieńczącego. Odbudowana została po rozebraniu pozostałości w latach 1952 - 53 według projektu H. Kosmólskiej, w nawiązaniu do stanu sprzed zniszczenia, z nowo projektowanym przyziemiem. Jest to kamienica trzykondygnacjowa z mieszkalnym poddaszem, z czteroosiową fasadą. W przyziemiu znajduje się nowo projektowany portal kamienny zwieńczony rzeźbiarską grupą gołębi wykonaną przez J. Karwowską według projektu H. Kosmólskiej.

Nr 8, hip. 91.
- Pierwotnie była to tylna część działki ul. Świętojańska nr 11; co najmniej od XVI wieku miała innych właścicieli i uzyskała odrębny numer hipoteczny. Początkowo stał tu dom drewniany, kamienicę wzniesiono przed 1620 roku. W XVIII wieku była to kamienica trzykondygnacjowa, dwuosiowa. Na początku XX wieku ówcześni właściciele Nowakowscy przeprowadzili restaurację budynku; odkryto przy tym polichromowany strop. Po zniszczeniu w 1944 roku zachowały się piwnice, parter i fasada do gzymsów podokiennych trzeciej kondygnacji. Po rozebraniu pozostałości kamienicę odbudowano w latach 1952 - 53 według projektu H. Kosmólskiej, w nawiązaniu do stanu sprzed zniszczenia, z nowo projektowanym przyziemiem. Jest to kamienica trzykondygnacjowa z mieszkalnym poddaszem, z dwuosiową fasadą.

Nr 10, hip. 21, na rogu uliczki bez nazwy.
- Pierwotnie była to oficyna kamienicy ul. Świętojańska nr 13. Kamienica została wzniesiona zapewne w XVIII wieku przez Andrychowiczów; w 1743 roku określana jako trzykondygnacjowa, trzyosiowa. Od połowy XIX wieku stanowiła wspólną własność z sąsiednią, nr hip. 20, wzniesioną zapewne na przełomie wieków XVII i XVIII.. Od podwórza miała drewniane ganki, łączące ją z trzypiętrową oficyną boczną. Po zniszczeniu w 1944 roku zachowały się piwnice, parter i fasada. Po rozebraniu pozostałości (oprócz piwnic) kamienicę odbudowano w latach 1952 - 53 według projektu H. Kosmólskiej, w małym stopniu z nawiązaniem do stanu sprzed 1944 roku. Jest to kamienica trzykondygnacjowa z mieszkalnym poddaszem, z trzyosiową fasadą.

Nr 12, hip. 92, na rogu uliczki bez nazwy.
- Pierwotnie były to tyły dwóch parceli, składających się na obecną posesję ul. Świętojańska nr 15, hip. 19; później oddzielone od frontowych części działek i połączone ze sobą uzyskały odrębny numer hipoteczny. Dom wzmiankowany w 1539 roku; w roku 1646 częściowo drewniany, częściowo murowany. Kamienicę wzmiankowaną w 1655 roku ( w 1659 dwupiętrowa), wzniósł zapewne J. Halbrok. Po roku 1705 kamienica została przebudowana przez B. Loupię, wójta i burmistrza. W latach 1743, 1790 była trzypiętrowa, czteroosiowa, przechodnia. Zapewne na przełomie XIX/XX wieku przebudowana została na pięcioosiową. Po zniszczeniu w 1944 roku zachowały się piwnice, parter i fasada. Kamienica odbudowana została przed 1953 rokiem według projektu H. Kosmólskiej, z częściowym nawiązaniem do stanu sprzed roku 1944. Jest to kamienica czterokondygnacjowa z niskim najwyższym piętrem i z mieszkalnym poddaszem oraz pięcioosiową fasadą z boniowanym narożnikami. W parterze znajduje się kamienny portal zapewne sprzed 1655 roku.

Nr 14, hip. 18, przyległa do uliczki niegdyś zamkniętej od ulicy Piwnej murem i drzwiami.
- Pierwotnie była to drewniana oficyna kamienicy Arcybractwa Miłosierdzia, ul. Świętojańska nr 17, hip. 18. Murowana kamienica wzniesiona została około połowy XVII wieku; w 1743 roku była dwupiętrowa trzyosiowa, później podwyższona o jedno piętro. W 1853 roku kamienica przebudowana została na zlecenie ówczesnego właściciela posesji J. Grabskiego przez budowniczego m. st. Warszawy Ludwika Szmideckiego. . Po zniszczeniu w 1944 roku ocalały piwnice i parter wraz z fragmentami fasady. Kamienica odbudowana została w 1953 roku według projektu H. Kosmólskiej, w częściowym nawiązaniem do stanu sprzed roku 1944 jako czterokondygnacjowa z mieszkalnym poddaszem oraz fasadą o trzech nierównomiernie rozmieszczonych osiach. Nad wejściem znajduje się nowo projektowana kamienna płaskorzeźba, emblemat Miłosierdzia, związana z dziejami kamienicy.

Nr 16, hip. 17, przyległa do uliczki bez nazwy.
- Pierwotnie była to tylna część działki ul. Świętojańska nr 19. W 1743 roku był to piętrowy budynek drewniany, w 1790 częściowo murowany. Kamienica wzniesiona została po 1865 roku. Po zniszczeniu w 1944 roku pozostały mury konstrukcyjne do wysokości pierwszego piętra, fasada i elewacja podwórzowa częściowo do wysokości gzymsu wieńczącego. Odbudowana została w latach 1952 - 53 według projektu S. Krasińskiego, w nawiązaniu do stanu sprzed roku 1944. Jest to kamienica trzykondygnacjowa, dwutraktowa z trzyosiową fasadą.

Nr 18, hip. 16, kamienica metrykantów koronnych.
- Pierwotnie była to oficyna kamienicy ul. Świętojańska nr 21. W roku 1718 na miejscu dawnej zabudowy tylnej wzniesiono kamienicę czterokondygnacjową, trzyosiową, siedzibę metrykantów koronnych. W 1817 roku została przebudowana. W 1909 roku, przy odnawianiu kamienicy, odkryto zamurowany kartusz z orłem nad wejściem. Po zniszczeniu w 1944 roku zachowały się mury i sklepienia piwnic oraz część murów i sklepień parteru. Odbudowana została w latach 1952 - 53 według projektu S. Krasińskiego, w nawiązaniu do stanu sprzed roku 1944. Jest to kamienica czterokondygnacjowa, jednotraktowa z trzyosiową fasadą. Nad wejściem znajduje się zrekonstruowany płaskorzeźbiony kartusz z orłem zwieńczony koroną, pod nim data 1718.

Nr 20, hip. 15.
- Pierwotnie była to tylna część parceli ul. Świętojańska nr 23, na której w drugiej połowie XVII wieku lub na początku wieku XVIII właściciele Witthoffowie wznieśli kamienicę, wówczas jednotraktową, trzykondygnacjową, trzyosiową. Po zniszczeniu w 1944 roku zachowały się mury i sklepienia piwnic i parteru, z portalem od ulicy. Po rozebraniu pozostałości odbudowana została w latach 1951 - 53 według projektu S. Krasińskiego, w nawiązaniu do stanu sprzed roku 1944.Fasadę zrekonstruowano z niewielkimi zmianami. Jest to kamienica trzykondygnacjowa z trzyosiową fasadą; w parterze na osi znajduje się zrekonstruowany portal w typie XVII w.

Nr 22, hip. 14
- Pierwotnie była to oficyna kamienicy ul. Świętojańska nr 25. W latach 1655 - 1669 stał tu dom drewniany; zniszczony. Murowana kamienica wzniesiona została w końcu XVII wieku, pierwotnie jednotraktowa. W latach 1743 i 1790 określana jako czterokondygnacjowa, dwuosiowa. Po zniszczeniu w 1944 roku zachowały się mury i sklepienia piwnic i parteru, z portalem od ulicy. Po rozebraniu pozostałości odbudowana została w roku 1952 według projektu S. Krasińskiego, z częściowym nawiązaniem do stanu sprzed roku 1944; obniżono budynek o jedną kondygnację i skrócono o jeden trakt. Jest to kamienica trzykondygnacjowa z dwuosiową fasadą; w parterze znajduje się zrekonstruowany portal.

Nr 24, hip. 13
- Pierwotnie była to oficyna kamienicy ul. Świętojańska nr 27. Murowana kamienica wzniesiona została w drugiej połowie XVII wieku lub na początku XVIII. W latach 1743 i 1790 określana jako czterokondygnacjowa, trzyosiowa, z drewnianymi gankami wzdłuż wszystkich trzech pięter od strony podwórza. Później przebudowywana. Po zniszczeniu w 1944 roku pozostały mury i sklepienia piwnic oraz część murów i sklepień parteru. Po rozebraniu pozostałości odbudowana została w latach 1952 - 53 według projektu S. Krasińskiego, z częściowym nawiązaniem do stanu sprzed roku 1944; obniżono budynek o jedną kondygnację i skrócono od tyłu, nie odbudowano ganków. Jest to kamienica trzykondygnacjowa, jednotraktowa z trzyosiową fasadą.

Nr 26, hip. 12.
- Pierwotnie była to oficyna kamienicy ul. Świętojańska nr 29. Murowana kamienica wzniesiona została prawdopodobnie na przełomie wieków XVII/XVIII. W latach 1743 i 1790 określana jako czterokondygnacjowa, trzyosiowa, z drewnianymi gankami od podwórza. Później przebudowywana. Po zniszczeniu w 1944 roku pozostały mury piwniczne, częściowo ze sklepieniami oraz fragmenty murów parteru z portalem. Po rozebraniu pozostałości odbudowana została w latach 1952 - 53 według projektu S. Krasińskiego, z częściowym nawiązaniem do stanu sprzed roku 1944,z obniżeniem o jedną kondygnację. Jest to kamienica trzykondygnacjowa, z trzyosiową fasadą; w parterze znajduje się zrekonstruowany portal.

Nr 28, hip. 11.
- Pierwotnie była to drewniana oficyna kamienicy ul. Świętojańska nr 31. Budynek murowany wzniesiony został prawdopodobnie w pierwszej ćwierci XVIII wieku. W latach 1743 i 1790 kamienica określana była jako czterokondygnacjowa, trzyosiowa. Zapewne w XIX wieku zabudowano przestrzeń między kamienicą od ulicy Świętojańskiej, a kamienicą od ulicy Piwnej, które połączono piętrowym gankiem. Po zniszczeniu w 1944 roku pozostały mury i sklepienia piwnic oraz część murów i sklepień parteru oraz fasada do gzymsu wieńczącego. Po rozebraniu pozostałości odbudowana została w latach 1952 - 53 według projektu S. Krasińskiego, z częściowym nawiązaniem do stanu sprzed roku 1944; odtworzono układ przyziemia, fasadę, zmieniając jedynie parter, zlikwidowano zabudowę podwórza. Jest to kamienica czterokondygnacjowa, dwutraktowa z trzyosiową fasadą o charakterze barokowym.

Nr 30, hip. 10 (Zapiecek nr 1).
- Po rozebraniu w 1831 roku sąsiedniej narożnej kamienicy, narożna z ulicą Zapiecek. Jest to tylna część parceli ul. Świętojańska 33. W końcu XVI wieku stał tu zapewne dom drewniany. Murowana oficyna wzniesiona została być może na początku XVIII wieku; w latach 1743, 1790 czterokondygnacjowa, dwuosiowa. Około 1844 roku została przebudowana i połączona z kamienica frontową, z nową fasadą od ulicy Zapiecek.

Nr 32, zob. Rynek Starego Miasta nr 15, hip. 119.

Nr 34, hip. 41.

Pierwotnie była to drewniana zabudowa gospodarcza kamienicy Rynek Starego Miasta nr 17, mieszcząca w 1627 roku warsztat konwisarski. Murowana oficyna wzniesiona została zapewne w latach 1743 - 54 jako trzypiętrowa, trzyosiowa. Po zniszczeniach w 1944 roku zachowały się: piwnice, fasada, częściowo ściany szczytowe. Po rozebraniu, z wyjątkiem piwnic, odbudowana została w latach 1953 - 54 według projektu J. Bieńkowskiego, z odtworzeniem fasady sprzed 1944 roku, nowo projektowanymi wnętrzami i elewacją tylną jako czterokondygnacjowa, dwutraktowa, połączona z kamienicą nr 36, z trzyosiową fasadą. Nad parterem znajdują się sgraffitowe tonda wykonane w 1954 roku przez Z. Czarnocką-Kowalską.

Nr 36, hip. 42.
- Pierwotnie były to zabudowania gospodarcze, zapewne drewniane, kamienicy Rynek Starego Miasta nr 19. Murowana oficyna wzniesiona została zapewne w XVII wieku; w roku 1743 trzypiętrowa, trzyosiowa. Po zniszczeniach w 1944 roku zachowały się piwnice i fasada. Po rozebraniu kamienica odbudowana została w latach 1950 - 55 według projektu J. Bieńkowskiego, z odtworzeniem fasady nawiązującej do stanu sprzed 1944 roku, nowo projektowanymi wnętrzami połączonymi z kamienicą nr 34 i elewacją tylną. Jest to kamienica czterokondygnacjowa, dwutraktowa z trzyosiową fasadą ze sgraffitem wykonanym w 1954 roku przez Z. Czarnocką-Kowalską.

Nr 38, hip. 43.
- Pierwotnie był to drewniane zabudowania gospodarcze kamienicy Rynek Starego Miasta nr 21. Murowana oficyna wzniesiona została zapewne w XVII/XVIII w.; w 1743 roku trzypiętrowa, trzyosiowa. Po zniszczeniach w 1944 roku zachowały się: piwnice, fasada, pomieszczenia parteru. Po rozebraniu odbudowana została w latach 1949 - 53 według projektu J. Bieńkowskiego i Z. Krotkiewskiej, z nawiązaniem do fasady sprzed 1944 roku, nowo projektowanymi wnętrzami i elewacją tylną jako czterokondygnacjowa, dwutraktowa, z trzyosiową fasadą.

Nr 38A, hip. 43.
- Pierwotnie była to drewniana zabudowa gospodarcza kamienicy Rynek Starego Miasta nr 21A. Murowana oficyna wzniesiona została zapewne w XVI wieku. Przebudowywana i nadbudowana w wiekach XVII - XVIII w 1743roku była czterokondygnacjowa, trzyosiowa. Po zniszczeniach w 1944 roku zachowały się piwnice, pomieszczenia parteru ze sklepieniami, fasada z portalem. Po rozebraniu, z wyjątkiem piwnic, odbudowana została w latach 1950 - 54 według projektu J. Bieńkowskiego i Z. Krotkiewskiej, z odtworzeniem fasady sprzed 1944 roku, nowo projektowanymi wnętrzami, w przyziemiu z częściowym odtworzeniem dawnego układu, i elewacją tylną. Obecnie czterokondygnacjowa, dwutraktowa, połączona z kamienicą nr 38 oraz w parterze z nr 40. Fasada trzyosiowa ze sgraffitem wykonanym w 1954 roku przez J. Zamoyskiego oraz z odtworzonym portalem piaskowcowym, zapewne z drugiej połowy XVII wieku.

Nr 40, hip. 44.
- Pierwotnie była to drewniana zabudowa gospodarcza kamienicy Rynek Starego Miasta nr 23. Murowana oficyna wzniesiona w latach 1619 - 59, do końca XVIII wieku była parterowa, podpiwniczona, z dwoma sklepionymi pomieszczeniami. W XIX wieku została nadbudowana o piętro. Oficyna remontowana była w latach 1918 - 22 wraz z podwórzem, które rozwiązano, wykorzystując trzy odsłonięte arkady, według projektu S. Szyllera. Po zniszczeniach w 1944 roku zachowały się piwnice, częściowo fasada z portalem i ściany szczytowe oraz kolumny w podwórzu. Po rozebraniu odbudowana została w latach 1952 - 56 według projektu J. Bieńkowskiego i K. Kognowickiej, z podwyższeniem o jedną kondygnację, nawiązaniem do fasady i dziedzińca sprzed 1944 roku i nowo projektowanymi wnętrzami. Po odbudowie jest to kamienica trzykondygnacjowa, dwutraktowa, z trzyosiową fasadą; na parterze znajdują się dwie arkadowe wnęki, w lewej odtworzony kamienny portal w typie XVII w.

Nr 42, hip. 45.
- Pierwotnie była to drewniana zabudowa gospodarcza kamienicy Rynek Starego Miasta nr 25. Murowana oficyna wzniesiona została zapewne w XVI wieku, kilkakrotnie przebudowywana, w roku 1743 trzypiętrowa, trzyosiowa. Po zniszczeniach w 1944 roku zachowały się piwnice i fasada oraz parter ze sklepieniem. Po rozebraniu kamienica odbudowana została po 1953 roku według projektu J. Bieńkowskiego, z częściowym nawiązaniem do fasady sprzed 1944 roku, nowo projektowanymi wnętrzami, w przyziemiu z częściowym odtworzeniem dawnego układu, i elewacją tylną. Jest to kamienica czterokondygnacjowa, dwutraktowa z trzyosiową fasadą.

Nr 44, hip. 46.
- Pierwotnie były to zabudowania gospodarcze dwóch kamienic rynkowych, zapewne drewniane. Oficyna murowana na działce prawej wzniesiona została w roku 1535, połączona z sąsiednią (lewą) być może w 1552 roku. Przed 1667 roku została gruntownie przebudowana i połączona gankami z kamienicą frontową; w roku 1718 nadbudowana do czterech kondygnacji. W 1782 roku przekształcono fasadę, a w 1818 odnowiono dziedziniec. W latach 1910 - 12 w czasie remontu dziedzińca według projektu W. Marconiego i J. Wojciechowskiego odsłonięto między innymi krużganki wyższych kondygnacji po stronie północnej oraz urządzono lapidarium. Po zniszczeniach w 1944 roku zachowały się piwnice, częścowo mury przyziemia i fasada oraz fragmenty ganków. Po rozebraniu do poziomu piwnic kamienica odbudowana została w latach 1953 - 55 według projektu W. Podlewskiego, z odtworzeniem fasady z 1782 roku, dziedzińca z gankami i klatką schodową z 1718 i 1912 roku oraz nowo projektowanymi wnętrzami, w przyziemiu odtworzonymi według stanu sprzed 1944 roku. Jest to kamienica czterokondygnacjowa, dwutraktowa z trzyosiową klasycystyczną fasadą. Dziedziniec czworoboczny ujęty jest z trzech stron murowanymi gankami, z łączącą się z nimi klatką schodową. Na parterze od strony południowej i na trzech kondygnacjach od strony północnej znajdują się ganki z trójkami arkad filarowych. Pod arkadami parteru znajduje się lapidarium odtworzone według wyglądu z 1912 roku: na ścianie południowej kamienna rzeźba przedstawiająca kompas - oblicze słońca oraz kamienne tablice z inskrypcjami; na ścianie północnej kamienny maszkaron oraz płaskorzeźbiona girlanda kwiatowa i głowa aniołka z draperiami.

Nr 46, hip. 47.
- Pierwotnie była to drewniana zabudowa gospodarcza działki Rynek Starego Miasta nr 29. Murowana oficyna wzniesiona została w latach 1659 - 70 jako dwupiętrowa, z trzyosiową fasadą. W 1746 roku została gruntownie przebudowana, między innymi z nadbudową o jedną kondygnację, przekształceniem fasady na czteroosiową i nowym je wystrojem. Po zniszczeniach w 1944 roku zachowały się piwnice i częściowo fasada. Odbudowana została około 1953 roku według projektu W. Podlewskiego z uzupełnieniem fasady, nowo projektowaną elewacją tylną i wnętrzami w parterze nawiązującymi do układu sprzed 1944 roku. Po odbudowie jest to kamienica czterokondygnacjowa, dwutraktowa z czteroosiową fasadą. Na drugiej osi znajduje się portal piaskowcowy, zrekonstruowany, z datą 1746.

Nr 48, hip. 48, narożnik ulicy Wąski Dunaj.
- Pierwotnie były to drewniane zabudowania gospodarcze działki Rynek St. Miasta nr 31. Murowana oficyna została wzniesiona w pierwszej tercji XVI wieku jako piętrowa, podpiwniczona, jednotraktowa o niższych niż obecnie kondygnacjach. Jednocześnie zostało wzniesione, przyległe do budynku od podwórza, pomieszczenie zwane basztą; prawdopodobnie była to studnia. Oficyna była wielokrotnie przebudowywana, między innymi (1635 - 37) nadbudowano drugie piętro i zmieniono wysokości kondygnacji. W 1746 roku przeprowadzono remont upamiętniony datą na portalu. W 1834 roku oficynę połączono z kamienicą frontową wspólną klatką schodową. Po zniszczeniu w 1944 roku kamienica zachowała się w większości do gzymsu wieńczącego; odbudowana została w latach 1948 - 53 według projektu J. Grudzińskiego, z zachowaniem ocalałych murów, które wzmocniono i częściowo przemurowano, z nowo projektowanymi wnętrzami, w przyziemiu nawiązującymi do stanu sprzed 1944 roku, elewacją tylną i detalami. Jest to kamienica o charakterze barokowym z elementami gotyckimi, trzykondygnacjowa z mieszkalnym poddaszem, dwutraktowa, z trzyosiową fasadą, w której znajduje się portal kamienny. Elewacja boczna zeskarpowana, połączona jest z elewacją boczną kamienicy Rynek St. Miasta nr 31 ścianą kurtynową z 1834 roku.


ULICA RYCERSKA
Od XIV wieku było to przejście dla straży miejskiej wzdłuż muru obronnego, od Wąskiego Dunaju do Bramy Krakowskiej. Tę wąską ulicę podmurną określano „sub muro” (1560), „platea penes muros civiles”, „domy pod samymi murami”. Od schyłku XVII wieku ustaliła się nazwa Rycerska, nawiązująca do baszty muru wewnętrznego usytuowanej między ulicą Piekarską a Wąskim Dunajem, określanej w 1614 roku jako „turris lapidea dictam Rycerski Dom”, wówczas przebudowanej na kamienicę należącą do A. Leszczyńskiego. Zabudowa mieszkalno-gospodarcza powstawała w wiekach XV - XVIII, przeważnie drewniana. Dopiero od schyłku XVIII wieku dominowały niewielkie kamienice jedno- i dwupiętrowe. Na początku XX wieku po stronie zachodniej, przymurnej było 7 kamieniczek, a po stronie wschodniej 6. Zabudowa została zniszczona w 1944 roku. Odbudowano w zmienionym kształcie kilka domów po stronie wschodniej.


ULICA SZEROKI DUNAJ
Był to placyk otwierający się na ulicę Wąski Dunaj i ciągnący się w stronę muru obronnego. Do połowy XIX wieku nie rozróżniano Wąskiego i Szerokiego Dunaju; oba nazywane były Dunajem od strumienia, który stąd wypływał do fosy. Od 1631 roku Szeroki Dunaj był targowiskiem ryb, około zaś 1800 roku warzyw i kwiatów. Placyk stopniowo był obudowywany od strony wschodniej tylnymi budynkami działek ulicy Nowomiejskiej, od północy powstałymi w 1632 roku jatkami rzeźniczymi, opartymi o mur obronny przy Bramie Rzeźniczej, a później kamieniczkami, zaś od strony zachodniej budynkami na długich parcelach ciągnących się ku murom. Pierwsze dwa murowane budynki gospodarcze wzniesiono w XVI wieku. Zwarta zabudowa murowana powstawała powoli; jeszcze w 1819 roku były tu dwa dworki. W latach 1937 - 38 przy odsłanianiu murów obronnych rozebrano część pierzei północnej. Po zniszczeniach w 1944 roku odtworzono zabudowę zwartą po stronach wschodniej i zachodniej, a po stronie północnej odbudowano jako wolno stojący dom nr 13 przy Bramie Rzeźniczej.

Nr 1, hip. 147, zob. ul. Wąski Dunaj nr 12.

Nr 3, hip. 146.
- Pierwotnie stał tu dom drewniany wzmiankowany w 1493 roku. W 1669 roku po raz pierwszy określony został jako kamienica, częściowo drewniana, ze stajnią w podwórzu. W 1705 roku zrujnowana, w 1721 roku przeszła na własność Nestorowiczów, którzy wznieśli drewnianą oficynę. W roku 1743 określana jako dwukondygnacjowa, trzyosiowa, w roku zaś 1790 nadal jako częściowo murowana, częściowo drewniana, zdewastowana, z zawaloną oficyną w podwórzu. Odbudowana i podwyższona do trzech kondygnacji została zapewne w XIX wieku; wtedy też ukształtowana została fasada w obecnej formie. W 1928 roku była remontowana, wówczas zapewne powstała mieszkalna kondygnacja w dachu mansardowym. Po zniszczeniach w 1944 roku zachowały się piwnice i fasada. Po rozebraniu kamienica została odbudowana w latach 1945 - 55 według projektu A. Banaszewskiej z odtworzeniem fasady i przybliżonym układem przyziemia, jako trzykondygnacjowa z mieszkalnym poddaszem, trzytraktowa, z trzyosiową fasadą o charakterze klasycystycznym.

Nr 5, hip. 145, kamienica Kilińskiego.
- W latach 1493 - 1539 wzmiankowany był tu dom drewniany. Kamienicę wzniesiono w drugiej połowie XVII wieku. W 1706 roku była to kamienica zwana „Krymską”, z przednim traktem murowanym, pozostałymi drewnianymi. W 1743 roku określana jako trzykondygnacjowa, trzytraktowa, trzyosiowa. Przed 1790 rokiem była własnością J. Kilińskiego, wówczas z drewnianą oficyną w podwórzu określaną jako dworek W początkach XIX wieku była zapewne przebudowywana, w 1909 roku remontowana i zapewne wtedy nadbudowana o czwartą kondygnację. W 1916 roku nad portalem umieszczono tablicę ku czci Jana Kilińskiego (nie zachowana). Po zniszczeniach w 1944 roku zachowały się piwnice, mury kapitalne i fasada do wysokości drugiego piętra oraz częściowo sklepienia parteru. Kamienica została odbudowana w latach 1949 - 55 według projektu A. Banaszewskiej i M. Kuzmy z zachowaniem murów kapitalnych, fasady do wysokości drugiego piętra i układu przyziemia, jako czterokondygnacjowa, trzytraktowa, z trzyosiową fasadą.

Nr 7, hip. 144.
- Pierwotnie był to dom drewniany, wzmiankowany w XV wieku. Kamienica wzniesiona została przed 1705 roku, w 1743 określana jako trzykondygnacjowa, trzytraktowa, trzyosiowa. W latach 1784 - 90 na działce powstała zabudowa gospodarcza, między innymi dwa piętrowe alkierze. Kamienica przebudowywana była w XIX wieku, w roku 1928 remontowana. Po zniszczeniach w 1944 roku zachowały się piwnice i przyziemie fasady z portalem. Kamienica została odbudowana w latach 1949 - 55 według projektu A. Banaszewskiej i M. Kuzmy z odtworzeniem bryły z latarnią oraz częściowo fasady, nowo projektowanym układem wnętrz i elewacją tylną jako trzykondygnacjowa, trzytraktowa, z trzyosiową fasadą. W fasadzie znajduje się portal sprzed 1705 roku, uzupełniany, piaskowcowy, boniowany.

Nr 9, hip. 143.
- Pierwotnie były to dwie działki. Na lewej stał dom drewniany wzmiankowany w XVI wieku. Kamienicę wzniesiono przed 1705 rokiem, przebudowano ją przed rokiem 1790 na piętrową trzyosiową. Na działce prawej również stał dom drewniany, kamienica wzmiankowana przed 1705 rokiem, jeszcze w 1790 określana była jako „murowana od przodu”; w tym czasie była piętrowa z mieszkalnym poddaszem i zabudowaniami gospodarczymi w tyle działki. W drugiej połowie XIX wieku obie kamienice zostały połączone i gruntownie przebudowane z podwyższeniem do trzech kondygnacji z mieszkalnym poddaszem i ujednoliceniem fasady. Po zniszczeniach w 1944 roku zachowały się piwnice i fragmenty fasady, rozebrane przed odbudową. Obecna kamienica została wzniesiona w latach 1949 - 55 według projektu A. Banaszewskiej i M. Kuzmy, z nowo projektowaną fasadą (zachowano jedynie dawną liczbę kondygnacji i osi), wnętrzami i elewacją tylną. Sgraffito na fasadzie wykonał w 1954 roku W. Miller.

Nr 11, hip. 141.
- Pierwotnie był to dom drewniany. Kamieniczka wzniesiona została w pierwszej połowie XIX wieku jako jednopiętrowa, trzyosiowa, z bramą przejazdową z prawej strony. W 1938 roku została przebudowana, wówczas między innymi utworzono podcień w miejscu bramy. Po zniszczeniach w 1944 roku zachowały się piwnice i część murów fasady oraz sklepień parteru. Kamienica została odbudowana w latach 1949 - 55 według projektu A. Banaszewskiej i M. Kuzmy z odtworzeniem bryły i fasady jako dwukondygnacjowa, dwutraktowa z podcieniem narożnym, z trzyosiową fasadą z boniowanym przyziemiem.

Nr 13, hip. 137/138, kamienica przy Bramie Rzeźniczej.
- Kamienica usytuowana jest na gruncie dawnych posesji tworzących niegdyś wraz z nieistniejącymi domami przymurną pierzeję Szerokiego Dunaju. Na działce nr 137 znajdowała się w latach 1495 - 1579 topnia wosku, obok (działka nr 138) dom. Około połowy XVII wieku na obu działkach stały domki sług miejskich, spalone w 1669 roku, następnie odbudowane. Przed 1743 rokiem na działce 137 wzniesiono kamienicę przystawioną do muru obronnego, piętrową, podpiwniczoną, dwuosiową z alkierzem nad Bramą Rzeźniczą. Dom nr hip. 138 w roku 1743 określany był jako dworek, w 1790 roku był murowany, piętrowy z mieszkalnym poddaszem. Obie posesje od początku XIX wieku znajdowały się w rękach tych samych właścicieli. W początkach XX wieku dom nr 138 nadbudowano o jedną kondygnację. W latach 1937 - 38, podczas konserwacji murów obronnych, dom nr 137 wraz z Bramą Rzeźniczą i przyległa część nr 138 zostały odremontowane według projektu J. Zachwatowicza, pozostałą część pierzei rozebrano. Po zniszczeniach w 1944 roku zachowały się mury konstrukcyjne, rozebrane do piwnic w 1952 roku. Kamienica została odbudowana w latach 1962 - 64 według projektu B. Zborowskiego, z odtworzeniem bryły i fasady sprzed 1944 roku. Obecnie jest to kamienica dwukondygnacjowa, dwutraktowa, z pięcioosiową fasadą, w której po prawej stronie znajduje się szeroki otwór bramny.

Nr 4 , hip. 176.
- Pierwotnie była to drewniana zabudowa parceli ul. Nowomiejska nr 7. W pierwszej tercji XVI wieku wzniesiono murowany budynek gospodarczy (zapewne jednocześnie z kamienicą frontową), z niepodpiwniczonym przejazdem na podwórze, który przebudowany został na oficynę mieszkalną prawdopodobnie w pierwszej ćwierci XVIII wieku. Zabudowę pogłębiono do dwóch traktów i podpiwniczono przejazd. W 1743 roku oficyna była dwupiętrowa, trzyosiowa. Ponownie przebudowana została około 1815 roku i zapewne wówczas połączona oficyną boczną z kamienicą frontową. Po zniszczeniach w 1944 roku zachowały się piwnice, część murów i sklepień parteru. Po rozebraniu kamienica została odbudowana około 1954 roku według projektu J. Chodaczka i M. Kuzmy; w stosunku do stanu sprzed 1944 roku płytsza o jeden trakt i połączona z kamienicą nr 6, z zachowaniem sieni i fasady nawiązującej do stanu sprzed zniszczenia. Obecnie jest to kamienica trzykondygnacjowa, dwutraktowa, z trzyosiową fasadą.

Nr 6, hip. 175.
- Murowany budynek gospodarczy należący do posesji ul. Nowomiejska nr 9 wzniesiony został zapewne równocześnie z kamienicą frontową około 1538 roku. Po przebudowach na oficynę mieszkalną, w 1743 roku określany był jako dwupiętrowy, trzyosiowy. Później połączony został oficyną boczną z kamienicą frontową. Po zniszczeniach w 1944 roku zachowały się piwnice, część murów parteru i piętra. Po rozebraniu kamienica została odbudowana około 1954 roku według projektu J. Chodaczka z fasadą tylko ogólnie nawiązującą do stanu sprzed 1944 roku, z nowo projektowanymi detalami, elewacją tylną i wnętrzami. Obecnie jest to kamienica trzykondygnacjowa, dwutraktowa, z trzyosiową fasadą ze sgraffitem wykonanym w 1954 roku przez E. Burke.

Nr 8, hip. 174.
- Pierwotnie była to tylna część posesji ul. Nowomiejska nr 11. W 1524 roku wzniesiony został murowany browar, a w roku 1659 budynek piętrowy, zapewne jednotraktowy. Wzmiankowany w latach 1673 -1714 dworek, znajdował się zapewne wewnątrz działki. Budynek został przebudowany w latach 1716 - 43 na dwupiętrową, dwuosiową oficynę mieszkalną o dwóch traktach, z sienią w parterze. W roku 1790 zrujnowana, remontowana została przed 1871 rokiem; wówczas zapewne ukształtowana została fasada. Po zniszczeniach w 1944 roku zachowały się piwnice i fragmenty murów przyziemia. Kamienica została odbudowana około 1954 roku według projektu J. Chodaczka, z fasadą nawiązującą do stanu sprzed 1944 roku, jako trzykondygnacjowa, dwutraktowa, z dwuosiową fasadą ze sgraffitem wykonanym w 1954 roku przez K. Kozłowską.

Nr 10, hip. 173.
- Pierwotnie była to tylna część posesji ul. Nowomiejska nr 13. W XVI wieku wzniesiony został murowany budynek gospodarczy, jednotraktowy. Budynek został przebudowany w pierwszej połowie XVIII wieku na dwupiętrową, trzyosiową oficynę, z pogłębieniem o drugi trakt. Po zniszczeniach w 1944 roku zachowały się piwnice i część murów parteru, rozebrane przed odbudową. Obecna kamienica została wybudowana około 1954 roku według projektu J. Chodaczka, z fasadą tylko ilością osi i wysokością nawiązującą do stanu sprzed 1944 roku. Jest to kamienica trzykondygnacjowa, dwutraktowa, z trzyosiową fasadą.


ULICA ŚWIĘTOJAŃSKA
Ulica wytyczona przy lokalizacji na przełomie XIII/XIV w., stanowiła odcinek głównego szlaku komunikacyjnego miasta. Wiodła z Rynku do grodu, stąd jej pierwotna nazwa: Grodzka, platea Castrensis. W XVII wieku następowały zmiany nazwy: Zamkowa, Św. Jana. Od początku XVIII wieku ustaliła się obecna nazwa ulicy. Zachodnia pierzeja ulicy liczyła w XV - XVI w. dziewiętnaście działek; przecinały ją dwie wąskie uliczki bez nazwy, z czasem zabudowane. Na miejscu drewnianej początkowo zabudowy powstają od XVI wieku murowane domy frontowe; ich tylne oficyny wychodziły na ulicę Piwną. Zwarta, dwufrontowa zabudowa działek, własność głównie mieszczańska, ukształtowała się ostatecznie w XVIII wieku. Zabudowa wschodniej pierzei ulicy ulegała większym zmianom. W XV - XVI w. istniało tu sześć posesji mieszczańskich wytyczonych na gruncie miejskim, kościół kolegiacki Św. Jana oraz sześć posesji wydzielonych z gruntów książęcych. W latach 1598 - 1626 na gotyckich piwnicach dwóch zburzonych kamienic i uliczce przy kolegiacie wzniesiono kościół jezuitów. Ostateczna zabudowa tej pierzei ukształtowała się po przekształceniach związanych ze zmianami własnościowymi w wiekach XVII - XVIII. Zburzoną w 1944 roku zabudowę ulicy odbudowano w latach 1953 - 59, przywracając dwa przejścia łączące ulicę Świętojańską z ulicą Piwną.

Nr 1, hip. 27, zob. pl. Zamkowy nr 19.

Nr 3, hip. 26, kamienica Samsonowska
- Na początku XVI wieku był tu dom drewniany. Kamienicę zapewne jednotraktową zbudował złotnik J. Samson przed 1581 rokiem. Przebudowano ją w 1664 roku; zapewne wtedy dodano trakt, wprowadzono nowe podziały oraz sklepienia piwnic i parteru oraz zwieńczenie attyką. W pierwszej połowie XVIII wieku była to kamienica czterokondygnacjowa, trzyosiowa, restaurowana w 1728 roku. W roku 1944 została zniszczona całkowicie do przyziemia. Odbudowana została w latach 1955 - 58 według projektu H. Kosmólskiej, w nawiązaniu do stanu sprzed zniszczenia, jako czterokondygnacjowa z mieszkalnym poddaszem oraz trzyosiową fasadą, w której znajduje się zrekonstruowany portal kamienny boniowany z 1664 roku.

Nr 5, hip. 25, kamienica Gautierów.
- Kamienica powstała z połączenia dwóch kamienic. Na działce lewej stał dom (murowany?) od połowy XV wieku, na jego miejscu wzniesiono nową kamienicę ok. 1566 roku. Na działce prawej również początkowo (od XV wieku) stał dom drewniany, kamienicę wybudowano przed 1628 rokiem. W drugiej ćwierci XVIII wieku obie kamienice znalazły się w posiadaniu Karola Schmitta; w 1728 roku scalone i gruntownie przebudowane, uzyskały jednolity wystrój czterokondygnacjowej fasady. Później, zapewne w XIX wieku, dodana została piąta, cofnięta od lica kondygnacja. W drugiej połowie XVIII wieku kamienica była własnością kupców Gautierów. Po zniszczeniach w 1944 roku pozostały piwnice i częściowo parter. Po rozebraniu pozostałości kamienica odbudowana została w latach 1953 - 56 według projektu H. Kosmólskiej, z nawiązaniem do stanu sprzed zniszczenia, z likwidacją piątej kondygnacji i zmianą układu wnętrz, jako czterokondygnacjowa, trzytraktowa, z siedmioosiową fasadą. W przyziemiu odtworzono portal z uszakami i okienkiem eliptycznym nad nim.

Nr 7, hip. 24, kamienica Ulrychowska, Siennicka, Jarzębskich, Witthoffów.
- Dom wzmiankowany od 1497 roku. Kamienicę dwutraktową, co najmniej piętrową wzniósł kuśnierz Ulrich, przed 1572 rokiem, w 1575 nabył ją kuśnierz królewski Siennicki. Ponad wiek kamienica była w posiadaniu tej rodziny i jej sukcesorów (miedzy innymi muzyka Adama Jarzębskiego). W latach 1681 - 82 została gruntownie przebudowana przez ówczesnego właściciela (również sąsiedniej posesji, nr 9) Witthoffa; w tym czasie czterokondygnacjowa, czteroosiowa. Obie kamienice zostały przebudowane przez kolejnego właściciela, a w latach 1780 - 90 uzyskały takie same elewacje. Po zniszczeniach w 1944 roku pozostały piwnice i parter. Po rozebraniu pozostałości kamienica odbudowana została w latach 1953 - 56 według projektu H. Kosmólskiej, z odtworzeniem fasady z XVIII wieku ponad nowo projektowanym przyziemiem. obecnie jest to kamienica jako czterokondygnacjowa z niską kondygnacja poddasza i czteroosiową fasadą.

Nr 9, hip. 23, kamienica Riaucourta.
- Na początku XVI wieku stał tu dom drewniany, oparty o ścianę kamienicy ul. Świętojańska nr 7. Kamienica wzniesiona została zapewne przez G. Witthoffa w latach 1681 - 82 (jednocześnie z remontem należącej do niego sąsiedniej nr 7) jako czterokondygnacjowa, trzyosiowa, trzytraktowa. Do 1939 roku obie kamienice, pozostając w rękach tych samych właścicieli, dzieliły wspólne losy. Po zniszczeniach w 1944 roku pozostały piwnice i parter ze sklepieniami. Kamienica odbudowana została w 1955 roku według projektu H. Kosmólskiej, z nawiązaniem do stanu z XVIII wieku, przy wprowadzeniu zmian w rozplanowaniu, jako czterokondygnacjowa z niskim mieszkalnym poddaszem, trzytraktowa. Fasada identyczna jak w kamienicy nr 11. ---------------

Nr 11, hip 22, kamienica Ptaszyńskiego.
- W drugiej połowie XVI wieku stał tu dom drewniany. Kamienica zbudowana została na przełomie XVII/XVIII w.; w 1743 roku czteroosiowa, czterokondygnacjowa. Po zniszczeniach w 1944 roku pozostały reszty piwnic. Kamienica odbudowana została w latach 1955 - 58 według projektu H. Kosmólskiej, z nawiązaniem do stanu sprzed 1944 roku, bez tylnego traktu, z nowymi elementami dekoracji fasady, jako czterokondygnacjowa, trzytraktowa, z czteroosiową fasadą. W przyziemiu znajduje się zrekonstruowany boniowany portal z 1704 roku, nad pierwszym piętrem fryz stiukowy z głowami, puttami i herbem Warszawy (wszystkie rzeźby proj. Piotr Kann).

Nr 13, hip. 21, kamienica Andrychowska.
- Od końca XV wieku stał tu dom drewniany. Kamienica zbudowana została zapewne w pierwszej połowie XVIII wieku dla rodziny Andrychowiczów; w latach 1743, 1790 określana jako czterokondygnacjowa, trzyosiowa. Od 1935 roku była w posiadaniu Towarzystwa Polskiej Macierzy Szkolnej. Po zniszczeniach w 1944 roku zachowała się duża część fasady (do pierwszego piętra) i murów wewnętrznych. Po rozebraniu pozostałości do piwnic kamienica odbudowana została w latach 1953 - 56 według projektu H. Kosmólskiej, z nawiązaniem do stanu z XVIII wieku, z odtworzeniem fasady i zmianą układu wnętrz na piętrach. Jest to kamienica czterokondygnacjowa z mieszkalnym poddaszem, trzytraktowa, z trzyosiową fasadą. w przyziemiu odtworzono portal kamienny o boniowanych węgarach.

Nr 15, hip. 19, kamienica Loupich.
- Kamienica powstała z połączenia dwóch kamienic. Lewa z nich wybudowana została w latach 1608 - 1609, w 1669 określana była jako zrujnowana. Prawa wzniesiona została w 1605 roku. W pierwsze połowie XVIII wieku obie kamienice nabył wójt, potem prezydent Warszawy J. B. Loupia. Zapewne z jego inicjatywy kamienice połączono i gruntownie przebudowano z ujednoliceniem elewacji. W 1743 roku była to kamienica czterokondygnacjowa, czteroosiowa, z murowaną oficyną od strony ulicy Piwnej. Na przełomie XIX/XX w. zapewne przeprowadzono remont nadając nowy wystrój fasadzie; wówczas też zapewne ukształtowany został dach z attyką. W latach 1926 - 46 kamienica była rezydencją jezuitów. Po zniszczeniach w 1944 roku ocalały piwnice, parter ze sklepieniami i w większości fasada. Po rozebraniu pozostałości kamienica odbudowana została w latach 1953 - 56 według projektu H. Kosmólskiej, w nawiązaniu do stanu sprzed zniszczenia, zachowującego ślady kolejnych przebudów. Po przywróceniu pierwotnej uliczki na miejscu kamienicy sąsiedniej, kamienica stała się narożną, o nowej elewacji bocznej, przy której wprowadzona została mała, parterowa przybudówka. Obecnie jest to kamienica czterokondygnacjowa z mieszkalnym poddaszem, trzytraktowa. Fasada kamienicy posiada cztery nierównomiernie rozłożone osie, boniowany narożnik od strony uliczki. w przyziemiu na osi znajduje się portal kamienny boniowany, zapewne z XVII wieku. Dekorację sgraffitową fasady projektował E. Burke.

Nr 17, hip. 18, kamienica Bractwa Miłosierdzia, Łazarzowska.
- Dom stał tu już na przełomie XV/XVI w, w 1593 roku kupiony został przez Bractw Miłosierdzia (założone w 1690 roku przez Piotra Skargę), użytkowany również przez szpital Św. Łazarza. Kamienica trzytraktowa zbudowana została etapami około połowy XVII wieku. W roku 1743 roku była to kamienica czterokondygnacjowa, trzyosiowa, z murowaną oficyną. Zapewne na przełomie XIX/XX w. na odcinku dawnej uliczki zabudowano parter i nadbudowano dwie kondygnacje na głębokość jednego traktu; elewacja kamienicy zwieńczona została wówczas balustradą. Po wypaleniu w 1944 roku zachowały się mury do wysokości gzymsu wieńczącego. Kamienica odbudowana została w latach 1955 - 58 według projektu H. Kosmólskiej, z nawiązaniem do stanu sprzed zniszczenia. Jest to kamienica czterokondygnacjowa z mieszkalnym poddaszem, trzytraktowa, z wąskim aneksem w miejscu dawnej uliczki (trzykondygnacjowy, głębokości jednego traktu). Fasada kamienicy jest czteroosiowa do wysokości trzeciej kondygnacji, powyżej trzyosiowa, boniowana na narożniku od strony nr 15. W przyziemiu znajduje się zrekonstruowany portal kamienny z XVII wieku, boniowany.

Nr 19, hip. 17, kamienica Aptekarzowska, Pszonczyńska, Fryzów.
- Od końca XV wieku stał tu dom. Kamienicę wybudował zapewne Paweł aptekarz około połowy XVI wieku; kamienica wzmiankowana była po raz pierwszy w 1564 roku, wówczas dwutraktowa. Przy budowie wykorzystano wspólną ścianę z kamienicą nr 21. Kamienica spalona w 1580 roku,. W 1659 roku była własnością złotnika Pszonki. Przed 1669 rokiem została przebudowana na trzytraktową, czterokondygnacjową z attyką. W XVIII wieku była własnością aptekarskiej rodziny Fryzów. Po zniszczeniu w 1944 roku zachowały się mury i sklepienia piwnic i parteru. Kamienica odbudowana została w latach 1955 - 58 według projektu S. Krasińskiego, z częściowym nawiązaniem do stanu sprzed 1944 roku, jako czterokondygnacjową, z mieszkalnym poddaszem, trzytraktową, z dwuosiową fasadą. W przyziemiu znajduje się odtworzony kamienny boniowany portal. W elewacji od strony dawnej uliczki odsłonięto w parterze gotyckie mury.

Nr 21, hip. 16, kamienica Szeliżyńska, Metrykantów.
- Od końca XV wieku wzmiankowany był tu dom, będący własnością rodzin kupieckich i burmistrzowskich. Kamienica wzniesiona została przez Szeligów w dwóch etapach: około 1519 roku jako jednotraktowa, a w drugiej połowie XVI wieku rozbudowana o tylny trakt, ze sklepioną izbą na parterze. Kamienica libertowana była w 1676 roku, zapewne z okazji przebudowy; ponownie przebudowana w 1717 roku. W roku 1718 zbudowano murowaną oficynę (kamienica ul. Piwna nr 18). W wyniku przebudów kamienica została gruntownie przekształcona: na parterze od frontu wprowadzono dwa sklepy przedzielone wąskim korytarzem. W latach 1743, 1790 określana była jako pięciokondygnacjowa, trzyosiowa, z murowanymi galeriami w podwórzu. Była wówczas własnością metrykantów koronnych; w 1815 roku założono tu pierwszą w Polsce drukarnię sanskrycką. W 1816 roku kamienicę restaurowano, w 1909 odnowiono. Po zniszczeniu w 1944 roku zachowały się mury i częściowo sklepienia piwnic oraz częściowo mury i sklepienia parteru (z portalem). Kamienica odbudowana została (po rozebraniu pozostałości) w latach 1949 - 54 według projektu S. Krasińskiego, w nawiązaniu do stanu sprzed 1944 roku; nie odbudowano piątej kondygnacji; zrekonstruowano fasadę. Po odbudowie jest to kamienica czterokondygnacjowa, trzytraktowa, z trzyosiową fasadą na wysokości pięter boniowaną na narożach. W przyziemiu znajduje się kamienny boniowany portal (odtworzony).

Nr 23, hip. 15, kamienica Jandzińska, Witthoffów.
- Od 1499 roku posesja należała do J. Wilczka, który przed 1535 rokiem wybudował dwutraktową kamienicę. Przebudowywana, w końcu XVI wieku była trzykondygnacjowa. Od 1669 roku przez ponad sto lat była własnością Witthoffów, którzy zapewne w pierwszej połowie XVIII wieku podwyższyli ?o drugie piętro trzyosiową wówczas kamienicę frontową i wybudowali kamienicę tylną (ul. Piwna nr 12). Zapewne na przełomie XIX/XX w. budynek podwyższono o czwarte ? piętro. Po zniszczeniu w 1944 roku ocalały mury i częściowo sklepienia piwnic, część murów i sklepień parteru. Kamienica odbudowana została w roku 1955 według projektu S. Krasińskiego, w nawiązaniu do stanu sprzed 1944 roku. Nie odbudowano piątej kondygnacji, zrekonstruowano fasadę z XVIII wieku, wprowadzono latarnię i połączono klatką schodową z nr 25. Po odbudowie jest to kamienica czterokondygnacjowa, trzytraktowa, z trzyosiową fasadą. W przyziemiu znajduje się odtworzony kamienny boniowany portal.

Nr 25, hip. 14, kamienica Włochowska, Witthoffów.
- W 1536 roku dom kupił W. Włoch, który wzniósł dwuokienną kamienicę wzmiankowaną po raz pierwszy w 1566 roku. Po 1669 roku kamienica została przebudowana, zapewne przez G. Witthoffa. Przed 1743 rokiem wzniesiono murowaną oficynę; w tymże roku kamienica określana jako czterokondygnacjowa. Po zniszczeniu w 1944 roku zachowały się mury i sklepienia piwnic i część murów parteru. Po rozebraniu pozostałości kamienica odbudowana została w 1955 roku według projektu S. Krasińskiego, w nawiązaniu do stanu sprzed 1944 roku jako czterokondygnacjowa z mieszkalnym poddaszem, dwutraktowa, z dwuosiową fasadą. W przyziemiu znajduje się odtworzony kamienny boniowany portal.

Nr 27, hip. 13, kamienica Chilaczowska, Surmikowiczowska.
- Pierwotnie stał tu dom drewniany. Kamienica wzniesiona została przez kuśnierza S. Chilacza około 1537 roku; wówczas dwutraktowa. Przebudowana została przed 1743 rokiem, wówczas czterokondygnacjowa, trzyosiowa z murowaną oficyną od ulicy Piwnej. Po zniszczeniu w 1944 roku zachowała się część piwnic i murów sieni. Po rozebraniu pozostałości kamienica odbudowana została w latach 1953 - 55 według projektu S. Krasińskiego, w nawiązaniu do stanu sprzed 1944 roku, zachowującego elementy kolejnych przebudów, jako czterokondygnacjowa, z mieszkalnym poddaszem, dwutraktowa, z trzyosiową fasadą. W przyziemiu znajduje się odtworzony kamienny boniowany portal.

Nr 29, hip. 12, kamienica Busserowska.
- Dom wzmiankowany od końca XV wieku. Kamienicę wzniósł w 1629 roku ówczesny właściciel burmistrz Ł. Busser, cyrulik. Zapewne remontowana przez kolejnych właścicieli, w 1743 roku była trzyosiowa, czterokondygnacjowa, z murowaną oficyną od ulicy Piwnej. W 1895 roku usunięto z wnęk na najwyższym piętrze fasady dwie kamienne rzeźby. Na przełomie w. XIX/XX stanowiła całość z kamienicą nr 31. Po zniszczeniu w 1944 roku zachowały się mury i część sklepień piwnic oraz niewielki fragment murów parteru. Po rozebraniu prawie wszystkich pozostałości kamienica odbudowana została w latach 1953 - 55 według projektu S. Krasińskiego, w nawiązaniu do klasycystycznego charakteru nadanego na przełomie w XIX/XX, zachowanego do 1944 roku, jako czterokondygnacjowa z mieszkalnym poddaszem, dwutraktowa, z trzyosiową fasadą, boniowaną na narożach ponad przyziemiem. W przyziemiu znajduje się odtworzony lub nowo projektowany, kamienny portal.

Nr 31, hip. 11, kamienica Pod Okrętem.
- Dom wzmiankowany od końca XV wieku, w 1617 roku częściowo murowany, częściowo drewniany. Kamienica całkowicie murowana wzniesiona została w 1642 roku, spalona w 1669, odbudowana. Zapewne w pierwsze połowie XVIII wieku portal zwieńczono płaskorzeźbą z okrętem oraz wybudowano oficynę od ulicy Piwnej, którą wówczas albo później połączono z kamienicą frontową piętrowym gankiem. W 1743 roku kamienica frontowa określana była jako czterokondygnacjowa, trzyosiowa. Od około 1754 roku do 1821 mieściła winiarnię. Odnawiana była w latach 1869 i 1886. Na przełomie w. XIX/XX stanowiła całość z kamienicą nr 29, zapewne wówczas posesje połączono przejściem między podwórzami. Po zniszczeniu w 1944 roku zachowały się piwnice, fragment fasady do wysokości parteru, część murów konstrukcyjnych i sklepień parteru. Kamienica odbudowana została w latach 1949 - 55 według projektu S. Krasińskiego, w nawiązaniu do stanu sprzed 1944 roku, zachowującego elementy kolejnych przebudów, jako czterokondygnacjowa, trzytraktowa, z trzyosiową fasadą. W parterze znajduje się odtworzony kamienny, boniowany portal, zwieńczony płaskorzeźbą przedstawiającą okręt. W podwórzu znajduje się piętrowy kryty ganek łączący kamienicę z oficyną.

Nr 33, hip. 10, kamienica Stobieckiego.
- Dom wzmiankowany od 1494 roku. W 1617 roku nabył go kuśnierz S. Stobiecki, który w 1618 roku rozpoczął budowę kamienicy, z wykorzystaniem ściany sąsiedniej kamienicy nr hip. 9; budowa zakończona została przed 1620 rokiem. W XVIII wieku była to kamienica czterokondygnacjowa, trzyosiowa, z murowana oficyną od ulicy Piwnej (nr 30). Około 1844 roku została rozbudowana i gruntownie przekształcona przez budowniczego A. Kaliszewskiego dla K. Gargulskiego. Zabudowano wówczas podwórze między kamienicą frontową a tylną i utworzono nową elewację od ulicy Zapiecek, ujednoliconą z fasadami od ulicy Świętojańskiej i Piwnej. Po zniszczeniu w 1944 roku zachowały się mury do wysokości parteru, a od ulicy Świętojańskiej i Piwnej do pierwszego piętra. Kamienica odbudowana została w latach 1952 - 53 według projektu S. Krasińskiego, w nawiązaniu do wyglądu nadanego kamienicy około 1844 roku i zachowanego do 1944 roku jako czterokondygnacjowa, dwutraktowa. Wszystkie trzy elewacje rozwiązane zostały analogicznie, od ul. Świętojańskiej i Piwnej trzyosiowe, od Zapiecka ośmioosiowa, z dekoracją sgraffitową wykonaną przez E. Burkego.

Nr 2, hip. 2, Mansjonaria, kamienica Kościelskich.
- Jest to narożnik placu Zamkowego. Działka wydzielona została z terenów książęcych należących do zespołu zamkowego, nadana w 1445 roku przez księżnę Annę Holszańską kolegium mansjonarzy przy kaplicy N. P Marii w kolegiacie Św. Jana.Budynek murowany wzniesiono przed 1478 rokiem. W 1526 roku parcelę poszerzono na powiększenie domu. W drugiej połowie XVI wieku dom był przebudowywany; ponowna przebudowa miała miejsce w roku 1688. Stopniowo zabudowano tylną część działki; trzy nierównej szerokości i wysokości skrzydła otoczyły niewielki dziedziniec. W 1743 roku kamienica frontowa była trzy -, a skrzydło od strony Dziedzińca Kuchennego dwukondygnacjowe, przed 1790 rokiem oba człony podwyższono o jedną kondygnację. W latach 1817 - 18 rozebrano budynki przyległe do Mansjonarii, w 1869 roku przeprowadzono renowację kamienicy frontowej. W latach 1918 - 20 ówczesny właściciel W. Kościelski przeprowadził gruntowna przebudowę domu pod kierunkiem J. Nagórskiego. W 1944 roku spłonął dach, zachowały się mury zewnętrzne, częściowo wewnętrzne i sklepienia. Kamienica odbudowana została w latach 1950 - 53 według projektu zespołowego pod kierunkiem W. Jastrzębskiego, z obniżeniem o jedną kondygnację. W latach 1990 - 91 przebudowa dla potrzeb Zamku Królewskiego objęła wnętrza parteru. Trzykondygnacjowa kamienica frontowa, przyległe do niej od strony pl. Zamkowego dwukondygnacjowe skrzydło oraz płytka trzykondygnacjowa oficyna połączona ze skrzydłem parterowym łącznikiem, otaczają małe kwadratowe podwórko. W pięcioosiowej fasadzie na parterze, na osi znajduje się kamienny portal z 1688 roku. Na wysokości pierwszego piętra kamienicy frontowej i skrzydła znajduje się balkon wsparty na kamiennych kroksztynach, z 1918 - 20.

Nr 4, hip. 3, Psałteria.
- Na terenie posesji znajdowały się w połowie XIV wieku piece do przeróbki żelaza, a nieco później pracownia rogowiarska. Następnie wydzielono dwie działki budowlane. Na prawej stał w XV wieku dom, zapewne drewniany. Kamienicę dwutraktową wzniósł przed 1505 rokiem ówczesny właściciel proboszcz i kanonik kolegiaty Św. Jana dla siebie i dla psałterzystów kolegiackich. Na działce lewej na przełomie w. XV/XVI stał dom wikariuszy, kamienicę dwutraktową wzniesiono na początku XVI wieku. W 1684 roku oba budynki zostały całkowicie przebudowane i wtedy zapewne połączone; całość stanowiła własność księży psałterzystów. Wprowadzono nowy układ wnętrz oraz wspólną fasadę z barokowymi obramieniami okien i portalem. W XVIII wieku kamienica została nadbudowana o jedną kondygnację, wzniesiono też murowaną oficynę boczną. Kamienica remontowana była w latach 1918 - 20 przez Juliusza Nagórnego. Po zniszczeniu w 1944 roku zachowały się mury parteru i skrajne przęsło fasady do wysokości dwóch kondygnacji. Kamienicę odbudowano w 1959 roku (bez oficyny) według projektu T. Makarskiego, z odtworzeniem układu przyziemia i fasady z 1684 roku, jako czterokondygnacjową, dwutraktową, z pięcioosiową fasadą.

Nr 6, hip. 88, budynek Seminarium Duchownego, narożnik ulicy Dziekania.
- Na terenie posesji w połowie XIV wieku znajdował się piec do przeróbki żelaza, później pracownia rogowiarska, następnie wydzielono trzy działki budowlane. Na prawej kamienica zbudowana została zapewne w końcu XV wieku, dwutraktowa, z piwnicami przykrytymi stropem. Przebudowana w końcu XVI wieku (między innymi wprowadzono sklepienia piwnic). Na środkowej działce stał dom wzmiankowany w 1446 roku, w drugiej połowie XV wieku zbudowano jednotraktowa kamienicę. Została ona przebudowana w końcu XVI wieku. Na lewej narożnej działce znajdowała się zapewne szkoła przy kolegiacie Św. Jana, wymieniana wielokrotnie od 1447 roku. Budynek zapewne zawsze był drewniany, niszczony i odnawiany. W XVII wieku wszystkie trzy budynki były własnością kościelną. W latach 1741 - 54 zostały połączone gruntownie przebudowane przez Jakuba Fontanę na seminarium duchowne zwane Nowym. Kolejna przebudowa miała miejsce po 1790 roku; zmieniono liczbę osi od ulicy Świętojańskiej z sześciu na siedem i nadano elewacji kamienicy cech klasycystycznych. Po zniszczeniu w 1944 roku zachowały się częściowo mury przyziemia. Kamienicę odbudowano w latach 1955 - 59 według projektu T. Makarskiego, w nawiązaniu do stanu sprzed zniszczenia, bez bocznych skrzydeł na tyłach budynku jako czterokondygnacjową z siedmioosiową fasadą.

Nr 12, hip. 6, kamienica Zaleskiego.
- Na miejscu wcześniejszego domu jednotraktową kamienicę wzniósł w 1521 roku złotnik S. Zaleski. Kamienica pozostała własnością rodziny Zaleskich do lat trzydziestych XVII wieku. W roku 1743 była dwukondygnacjowa, trzyosiowa. przed 1790 rokiem nadbudowano drugie piętro. Od 1669 roku w posiadaniu jezuitów, po kasacji zakonu od 1781 do 1918 roku należała do Bractwa Niemieckiego. Po zniszczeniu w 1944 roku zachowały się mury piwniczne częściowo ze sklepieniami oraz częściowo mury parteru. Po rozebraniu pozostałości (z wyjątkiem murów piwnic) kamienicę odbudowano w latach 1953 - 55 według projektu S. Krasińskiego, nowo projektowaną z zachowaniem liczby kondygnacji (trzy, dodano mieszkalne poddasze), osi i odtworzeniem portalu, z trzyosiowa fasadą.

Nr 12A, hip. 7, kamienica Kendrowska alias Bigosowska.
- Pierwotnie była to długa działka ciągnąca się wzdłuż tyłów kamienic rynkowych. W latach 1430 - 65 wymieniany był dom drewniany. Na przełomie w. XVI/XVII dom należał do złotnika Kędrowskiego alias Bigosa, który wzniósł kamienicę. Przed 1620 rokiem tylna część, a prawdopodobnie w 1648 roku cała działka przeszła w ręce jezuitów; zbudowali oni na przedłużeniu domu frontowego jednotraktowy budynek. W XVIII wieku kamienica określana była jako trzykondygnacjowa, trzyosiowa. Po kasacie zakonu (1773 rok) należała do1918 roku do Bractwa Niemieckiego. Po zniszczeniu w 1944 roku zachowały się mury piwnic, częściowo ze sklepieniami oraz częściowo mury parteru. Po rozebraniu pozostałości (oprócz murów piwnic) kamienicę odbudowano w latach 1953 - 55 według projektu S. Krasińskiego, nowo projektowaną z zachowaniem jedynie liczby kondygnacji (trzy, dodano mieszkalne poddasze) i osi (trzy).

Nr 12B, hip. 8.
- Pierwotnie była to oficyna kamienicy rynkowej nr 13. W 1508 roku wzniesiono jednotraktowy budynek murowany, który zniszczony został w roku 1636, odremontowany po roku 1669 i połączony z nowym budynkiem wzniesionym na miejscu dawnego podwórza (ul. Świętojańska nr 14). Przed 1944 rokiem kamienica posiadała elewację wspólną z kamienicą rynkową (nr 13) i ul. Świętojańska nr 14; dawna oficyna wyodrębniona była wysokim dachem ze wstawkami. Po zniszczeniu w 1944 roku zachowały się mury piwnic częściowo ze sklepieniami oraz częściowo mury parteru. Po rozebraniu pozostałości (z wyjątkiem murów piwnic) kamienicę odbudowano w latach 1953-55 według projektu S. Krasińskiego; nowo projektowaną z zachowaniem jedynie liczby kondygnacji (trzy, dodano mieszkalne poddasze),i osi (dwie).

Nr 14, hip. 8.
- Kamienica obejmuje: w części lewej tylny trakt narożnej kamienicy Rynek nr 13, w części prawej dawne jej podwórko, odgrodzone murem od ulicy zapewne w 1513 roku, przy rozbudowie kamienicy rynkowej. Płytki budynek murowany od strony ulicy zbudowany został prawdopodobnie po 1669 roku przy gruntownym remoncie pozostałych zabudowań. W 1743 roku kamienica określana była jako trzykondygnacjowa, połączona architektonicznie i wspólną własnością z dawną oficyną rynkową (ulica Świętojańska nr 12B). Przed 1944 rokiem razem z kamienicą rynkową i dawna oficyną miała jednolitą, dziesięcioosiową elewację, zróżnicowaną wysokością dachów. Po zniszczeniu w 1944 roku zachowały się mury piwnic i częściowo parteru. Po rozebraniu pozostałości kamienicę odbudowano w latach 1953-55 według projektu M. Kuzmy i J. Chodaczka; nowo projektowaną z zachowaniem liczby kondygnacji (trzy) oraz osi (trzy).


ULICA WĄSKI DUNAJ
Ulica nazywana Ulicą z Rynku ku Dunajowi, Dunay, Dunayska, biegła od północno-zachodniego narożnika Rynku rozszerzająca się od północy w placyk (obecny Szeroki Dunaj). Do połowy XIX wieku nie rozróżniano Wąskiego i Szerokiego Dunaju; oba nazywane były Dunajem od strumienia, który stąd wypływał do fosy. Ulica dochodziła do linii murów miejskich, gdzie stała baszta, zastąpiona w latach 1598-1612 bramą zwaną Nową, później Poboczną. Przed 1655 rokiem zwężono przyrynkowy odcinek ulicy, której część zajęła kamienica miejska (ul. Nowomiejska nr 1, hip. 179). Po rozebraniu w 1804 roku Bramy Pobocznej Wąski Dunaj zyskał pełny wlot na Podwale. Pierzeje wschodniego odcinka ulicy tworzą boczne elewacje budynków ul. Nowomiejska nr 1 i Rynek nr 31, ul. Piwna nr 48 oraz kamienica ul. Piwna nr 53. Pozostałe domy były pierwotnie drewniane, pierwsze murowane powstały w XVI wieku. Zabudowa zniszczona została w 1944 roku, odbudowana w latach 1949-62, oprócz dawnego domu nr 7/9, hip. 153. Po odbudowie zmieniono numery porządkowe nieparzystej strony ulicy. Nr 3, hip. 155, zob. ul. Piwna nr 53.

Nr 5, hip. 154.
- Jest to krótka parcela utworzona z tylnych części działek, przyległa do uliczki zwanej Żydowską albo Abramowską. W końcu XVI wieku była to działka miejska, około połowy XVII wieku prywatna. Stał tu dom drewniany, spalony w roku 1669. Przed 1705 rokiem, na działce poszerzonej o część dawnej uliczki Żydowskiej, wzniesiona została kamienica, w 1743 roku określana jako piętrowa, czteroosiowa. W latach 1784 - 90 nadbudowana została o dwa piętra. Po zniszczeniach w 1944 roku zachowały się piwnice i fragmenty murów rozebrane przed 1954 rokiem, kiedy to wzniesiona została obecna kamienica, nowo projektowana przez M. Kuzmę i T. Makarskiego, ze sgraffitem wykonanym przez E. Burke.

Nr 7, hip. 150/151, narożnik ulicy Rycerskiej.
Kamienica wzniesiona została na miejscu dwóch kamienic: nr 11. hip. 151 oraz nr 13, hip. 150.
-Nr 11, hip. 151. Pierwotnie stał tu dom drewniany, będący własnością rzemieślników, spalony w 1669 roku. Kamienica wzniesiona została w końcu XVII wieku jako dwupiętrowa, trzyosiowa. W latach 1784 - 90 nadbudowana została o jedną kondygnację.
-Nr 13, hip. 150. Pierwotnie był to dom drewniany. spalony w 1669 roku. Kamienicę wzniesiono przed 1705 rokiem jako dwukondygnacjowa, dwuosiowa. Po zniszczeniach w 1944 roku z obu domów zachowały się piwnice i fragmenty przyziemia, rozebrane przed 1958 rokiem, Obecna kamienica wzniesiona została w latach 1959 -61, nowo projektowana przez J. Gajewskiego i W. Wapińskiego.

Nr 2, hip. 179, zob. ul. Nowomiejska nr 1.

Nr 4, hip. 133, kamienica Duszeniów.
- Pierwotnie była to być może krótka uliczka dojazdowa do tyłów działek ul. Nowomiejska nr 3 i 5. Od 1507 wzmiankowany był tu dom drewniany, w 1542 roku określany jako szkieletowy, spalony przed 1620 rokiem, odbudowany. W 1659 roku określany był jako dom zatylny narożnej kamienicy miejskiej ul. Nowomiejska nr 1, drewniany, niepodpiwniczony. Kamienica wzniesiona została w czwartej ćwierci XVII wieku, w 1743 roku była dwupiętrowa, dwuosiowa. W roku 1920 wraz z sąsiednią kamienicą nr 6 została gruntownie przekształcona: oba domy podwyższone do czterech kondygnacji otrzymały wspólną fasadę oblicowaną szarą cegłą. Po zniszczeniach z 1944 roku zachowały się piwnice i część fasady, rozebrane w 1953 roku. Obecna kamienica wzniesiona została w latach 1953 - 54 według projektu A. Boyé-Guerquin, z odtworzeniem fasady sprzed 1920 roku jako czterokondygnacjowa z dwuosiowa fasadą.

Nr 6, hip. 134, kamienica Łukaszewska, Sędzikowska.
- Dom drewniany wzmiankowany był od 1482 roku. Kamienicę wzniesiono przed 1659 rokiem zapewne jako piętrowa, podpiwniczona. Przebudowana została zapewne w pierwszej połowie XVIII wieku; wówczas zapewne nadbudowana. W 1743 roku określana jako czterokondygnacjowa, trzyosiowa. W 1930 roku kamienica została przebudowana i połączona z sąsiednią (nr 4). Po zniszczeniach z 1944 roku zachowały się piwnice i część fasady, rozebrane w 1953 roku. Obecna kamienica wzniesiona została w 1953 roku według projektu A. Boyé-Guerquin, z nawiązaniem do fasady sprzed 1920 roku, nowo projektowana bryłą (obniżona o jedną kondygnację, skrócona o tylny trakt) i wnętrzami. Jest to kamienica trzykondygnacjowa z trzyosiowa fasadą i odtworzonym portalem kamiennym.

Nr 8, hip. 135, kamienica Dzianottiego, Salvator, Pod Chrystusem.
- Pierwotnie stał tu dom drewniany, będący własnością rzemieślników. W 1662 roku ówczesny właściciel J. Gianotti kupiec winny, rajca, burmistrz, wzniósł kamienicę w formie zasadniczo zachowanej do dziś. Odbudowana w XVIII wieku, być może wówczas rozbudowana została o niepodpiwniczoną izbę tylną i oficyny. W 1790 roku była dwupiętrowa od frontu, piętrowa w części podwórzowej, z drewnianą klatką schodową przy elewacji tylnej. Po zniszczeniach z 1944 roku zachowały się: ściana od kamienicy nr 10, boczne części fasady z portalem, attyki, piwnice i parter ze sklepieniami. Odbudowana została w latach 1953 - 54 według projektu A. Boyé-Guerquin, z niewielkimi zmianami w stosunku do stanu sprzed 1944 roku. Na attyce ustawiono obelisk w miejsce figury Chrystusa. Jest to kamienica trzykondygnacjowa, trzytraktowa, z trzyosiową fasadą pokrytą figuralnym i geometrycznym sgraffitem wykonanym przez Z. Kowalską i M. Karpińską.

Nr 10, hip. 136, kamienica Rokicińska, Szewców, narożnik Szerokiego Dunaju.
- Pierwotnie dom Rokitki wzmiankowany w 1509 roku. Kamienicę murowaną wzniesiono na początku XVI wieku, prawdopodobnie piętrową, z fasadą od Wąskiego Dunaju i podwórzem od Szerokiego. Przed 1618 rokiem została spalona j sprzedana cechowi szewców, odbudowana. W drugiej połowie w. XVII lub pierwszej połowie XVIII w. kamienica została przebudowana i przedłużona na całą głębokość działki; w roku 1743 była trzykondygnacjowa, z trzyosiową fasadą i ośmioosiową elewacją od strony Szerokiego Dunaju. W 1782 roku kamienica została gruntownie przekształcona z nadbudową o jedną kondygnację i wprowadzeniem jednolitego wystroju obu elewacji. Remontowana w 1869 roku. Po zniszczeniach z 1944 roku zachowały się piwnice i elewacje do gzymsu wieńczącego. Kamienicę odbudowano w latach 1949 - 54 według projektu T. Żurowskiego, z zachowaniem elewacji, nowo projektowanymi wnętrzami, jako czterokondygnacjową, z trzyosiową fasadą, z boniowanym przyziemiem. Elewacje mają charakter klasycystyczny, rozwiązane podobnie, wsparte skośnymi skarpami. Elewacja od strony Szerokiego Dunaju jest ośmioosiowa. Obie elewacje pokryto geometrycznym i figuralnym sgraffitem, wykonanym w1954 roku przez J. Zamoyskiego. We wnętrzu kamienicy znajduje się Muzeum Rzemiosł Skórzanych im. J. Kilińskiego.

Nr 12, hip. 147, narożnik Szerokiego Dunaju.
- Pierwotnie stał tu dom drewniany. Częściowo murowana kamienica wybudowana została w XVI wieku, w pierwszej połowie określana była jako domostwo i dworek. Obecna kamienica wzniesiona została około 1768 roku. Po zniszczeniu w 1944 roku zachowały się piwnice, mury fasady do gzymsu wieńczącego oraz fragmenty przyziemia elewacji bocznej, które, po zawaleniu fasady w 1946 roku, rozebrano do poziomu piwnic. Kamienicę odbudowano w latach 1949 - 53 według projektu A. Banaszewskiej i M. Kuzmy, z nawiązaniem do stanu z końca XVIII wieku i nowo projektowanymi wnętrzami. Jest to kamienica barokowo-klasycystyczna, czterokondygnacjowa z mieszkalnym poddaszem, z pięcioosiową fasadą, pośrodku której znajduje się portal z boniowaną archiwoltą.

N 14, hip. 147.
- Pierwotnie była to tylna część parceli narożnej ul. Wąski Dunaj nr 12. W 1621 roku wzmiankowane były podwórze i ogródek. W pierwszej połowie XIX wieku wzniesiono jednotraktową kamienicę, na zapleczu której znajdowało się wąskie podwórze, zamknięte oficyną. Po zniszczeniu w 1944 roku zachowały się piwnice i fragmenty murów przyziemia. Po ich rozebraniu kamienicę odbudowano w 1955 roku według projektu A. Banaszewskiej i M. Kuzmy, z fasadą częściowo nawiązującą do stanu sprzed 1944 roku i nowo projektowanymi wnętrzami, jako trzykondygnacjową, z pięcioosiową fasadą.

Nr 16, hip. 148.
- Dom drewniany stał tu w 1572 roku, zniszczony został pożarem około roku 1620; następnie posesja określana była jako plac. Kamienicę wzniesiono około 1768 roku. Po zniszczeniach z 1944 roku zachowały się piwnice i fragmenty fasady, rozebrane około 1951 roku. Obecna kamienica wybudowana została w 1955 roku według nowego projektu A. Banaszewskiej i M. Kuzmy.

Nr 18, hip. 149, narożnik ulicy podmurnej.
- Dom drewniany wzmiankowany od 1569 roku, w 1659 już częściowo murowany. W 1790 roku kamienica określana była jako piętrowa, trzyosiowa, z murowanym tylko przednim traktem (działka sięgała do muru obronnego). W roku 1843 została przebudowana z podwyższeniem o jedno piętro. Po zniszczeniach z 1944 roku zachowały się piwnice i fragmenty fasady, częściowo rozebrane przed odbudową. Obecna kamienica wybudowana została po 1955 roku według nowego projektu A. Banaszewskiej i M. Kuzmy.

Nr 20, hip. 514.
- Pierwsza wzmianka pochodzi z 1634 roku, kiedy to rada miejska przekazała ten grunt pod budowę ludwisarni królewskiej. Ludwisarnia zniszczona w pierwszej połowie XVIII wieku, odbudowana w latach 1765-66, funkcjonowała do końca XVIII wieku. Kamienica wzniesiona została na początku XIX wieku. Po zniszczeniu w 1944 roku zachowały się wypalone mury kapitalne, rozebrane po 1951 roku. Kamienicę odbudowano w latach 1959-62 według nowego projektu M. Zachwatowskiej i M. Rzepeckiego, jako dwukondygnacjową, podpiwniczoną, jednotraktową, usytuowaną pomiędzy murami obronnymi.


ULICA ZAPIECEK
Pierwotnie był to zapewne odcinek ulicy Piekarskiej, od południowo-zachodniego naroża Rynku do ulicy Piwnej. Zwany był ulicą Poprzeczną, a od 1790 roku Zapieckiem. Po zburzeniu w 1831 roku kamienicy narożnej przy ulicy Świętojańskiej (nr hip. 9), powstał placyk w zachowanej do dziś formie. Jego pierzeje tworzą boczne elewacje kamienic Rynek Starego Miasta nr 15, ul. Piwna nr 32 i ul. Świętojańska nr 33 oraz ul. Piwna nr 30. W XIX wieku był tu targ na ptaki.


- PLAC   ZAMKOWY   i   ZAMEK   KRÓLEWSKI -

PLAC ZAMKOWY
Plac powstał w latach 1818 - 21 w większości na trójkątnym obszarze zamkowego Dziedzińca Przedniego i otaczających go zabudowań. Zaczątkiem placu był mały placyk przedbramny, na którym w 1644 roku wzniesiono kolumnę Zygmunta III. Powiększono go do obecnego zasięgu według projektu Jakuba Kubickiego burząc w 1808 roku Bramę Krakowską, w 1818 roku jej przedbramie, a w latach 1818 - 21 pozostałą zabudowę: cztery kamienice mieszczańskie po wschodniej stronie ul. Przedzamkowej oraz budynki na dawnym Dziedzińcu Przednim. Północno-zachodnią pierzeję placu utworzyły ciągnące się od Podwala do ul. Świętojańskiej kamienice na północ od Bramy Krakowskiej i domy dawnej północno-zachodniej pierzei ul. Przedzamkowej. Po zniszczeniu w 1944 roku pierzeję tę w większości odbudowano w latach 1957 - 60. Budowa tunelu trasy WZ spowodowała zmianę kształtu południowo-wschodniej części placu i przesunięcie (o około 6 m) ustawionej ponownie kolumny Zygmunta III.

- Nr 1/13 (dawny nr 9), hip. 32, kamienica Szpitalna.
Parcela znajdowała się pierwotnie na rogu ulicy podmurnej, stopniowo zabudowywanej. Wzmiankowany w 1571 roku dom drewniany, spalony w 1583 roku, odbudowany został prawdopodobnie z murowanym traktem przednim. Zrujnowany w 1670 roku, został gruntownie przebudowany (libertowany w 1671); od tego czasu była to już kamienica w całości murowana; w 1743 roku trzykondygnacjowa, dwuosiowa. Zapewne około połowy XIX wieku kamienica została rozbudowana na czteroosiową. W 1944 roku zburzona została do piwnic, odbudowana w 1960 roku według projektu J. Chodaczka, z przywróceniem postaci zbliżonej do stanu z pierwszej połowy XIX wieku, przy zwężeniu, skróceniu budynku i wprowadzeniu latarni nad dachem. Obecnie jest to kamienica trzykondygnacjowa, z dwuosiową fasadą.

Nr 1/13 (dawny nr 11),hip. 31, kamienica Krzysztofowiczów.
- Dom drewniany wzmiankowany w czwartej ćwierci XVI wieku; w połowie XVII wieku drewniany, zapewne piętrowy z poddaszem. Kamieniczka wzniesiona została w 1669 roku, przebudowano ją zapewne w pierwszej połowie XVIII wieku. W 1743 roku określana jako dwuosiowa, czterokondygnacjowa. Zburzona w 1944 roku, odbudowana została w 1960 roku według projektu J. Chodaczka, w nawiązaniu do stanu sprzed 1944 roku, jako czterokondygnacjowa z mieszkalnym poddaszem, z dwuosiową fasadą z odtworzonym kamiennym, boniowanym portalem.

Nr 1/13 (dawny nr 13A), hip. 30, kamienica Dyndy.
- Pierwotnie stał tu dom drewniany. Około połowy XVII wieku ówczesny właściciel, J. Dynda zbudował kamienicę, przebudowaną prawdopodobnie w pierwszej ćwierci XVIII wieku. W 1743 roku była czterokondygnacjowa, dwuosiowa. W XIX wieku połączona została z sąsiednią nr 13B (wspólny numer porządkowy). Zburzona w 1944 roku do piwnic, odbudowana została w latach 1957 -59 według projektu J. Chodaczka, z nawiązaniem do wyglądu fasady sprzed zniszczenia, zachowującego w zasadzie cechy przebudowy z drugiej połowy XVIII wieku, jako czterokondygnacjowa, z dwuosiową fasadą z odtworzonym portalem kamiennym z XVIII wieku.

Nr 1/13 (dawny nr 13B), narożnik ul. Piwnej nr 1, hip. 117, kamienica Pod Pelikanem.
- Pierwotnie był tu dom drewniany, w 1669 roku z poddaszem. Kamienicę dwuosiową, czterokondygnacjową zbudowano przed 1705 rokiem. W wyniku przebudowy połączona została w XIX wieku z sąsiednia kamienicą nr 13A. Zburzona w 1944 roku do piwnic, odbudowana została w 1960 roku według projektu T. Makarskiego, w nawiązaniu do wyglądu sprzed zniszczenia, zachowującego cechy z XVIII wieku, jako czterokondygnacjowa z mieszkalnym poddaszem, z dwuosiową fasadą. Na narożniku, na wysokości pierwszego piętra znajduje się kamienna rzeźba pelikana, nowo skomponowana.

Nr 15, narożnik ul. Piwnej nr 2, hip. 29, kamienica Kleinpoldowska.
- Na miejscu wcześniejszego domu, kamienicę dwutraktową, co najmniej dwukondygnacjową, wzniesiono przed 1579 rokiem. Przebudowana została zapewne w drugiej połowie XVII wieku, zaś około połowy wieku XVIII otrzymała nową dekorację elewacji. Później przebudowywana, w 1790 roku była trzyosiowa, trzykondygnacjowa z mieszkalnym poddaszem. Na przełomie w. XVIII/XIX wygospodarowano dodatkową kondygnację. Po zburzeniu w 1944 roku kamienica odbudowana została w 1957 roku według projektu T. Makarskiego, z częściowym nawiązaniem do wyglądu z XVIII wieku, z nowymi uzupełnieniami i nowo projektowanymi wnętrzami. Jest to kamienica trzykondygnacjowa z mieszkalnym poddaszem, z trzyosiową fasadą z nowo projektowanym przyziemiem.

Nr 17, hip. 28, kamienica Jeleniowska, Barczykowska.
- Na miejscu domu drewnianego kamienicę dwutraktowa wzniesiono przed 1544 rokiem. Przebudowana została przypuszczalnie po 1659 roku. W 1743 roku określana była jako trzyosiowa, czterokondygnacjowa. W latach 1748 - 1821 kamienica należała do kupieckiej rodziny Fontanów, którzy przed 1784 rokiem stali się właścicielami posesji ul. Piwna nr 4; od tego czasu obie kamienice pozostawały we wspólnej własności, pod tym samym numerem hipotecznym. Po zburzeniu w 1944 roku kamienica odbudowana została w 1957 roku według projektu T. Makarskiego, ze swobodnym nawiązaniem do wyglądu sprzed zniszczenia, z nowo projektowanymi wnętrzami, jako czterokondygnacjowa z mieszkalnym poddaszem, z trzyosiową fasadą o nowo ukształtowanym przyziemiu.

Nr 19, hip. 27, narożnik ul. Świętojańskiej nr 1, kamienica Pigułczyńska, Jarzębska, Seminarzystów.
- Dom drewniany wzmiankowany był od końca XV wieku. W 1571 roku kupiony został przez aptekarza Pessyńskiego, który zapewne zbudował dwutraktową kamienicę, zwróconą frontowym, krótszym bokiem do ulicy Świętojańskiej, bez podwórza. Od 1669 roku była własnością kościelną księży mansjonarzy ( w tym czasie libertowana w związku z przebudową), następnie była siedzibą seminarium księży bartolomitów. W 1743 roku kamienica była trzykondygnacjowa, a w 1790 czterokondygnacjowa. W roku 1944 zburzona została do parteru. Kamienicę odbudowano w 1957 roku według projektu T. Makarskiego, z nawiązaniem do wyglądu sprzed zniszczenia, zachowującego cechy z XVIII wieku, z nowo projektowanymi wnętrzami. Jest to kamienica czterokondygnacjowa z mieszkalnym poddaszem, z pięcioosiową fasadą od placu Zamkowego oraz dwuosiowa elewacją od strony ulicy Świętojańskiej.

Pałac Pod Blachą (Plac Zamkowy 2). W 1651 roku Wawrzyniec Reffos wybudował piętrową kamienicę, która w 1657 roku uległa zniszczeniu podczas szturmu Warszawy przez wojska Stefana Rakoczego. W 1698 roku kamienicę kupił krzysztof Montwid Białłozor, sekretarz Jego Królewskiej Mości. Białłozor oddał budowlę w użytkowanie księciu Jerzemu Dominkowi Lubomirskiemu.
Lubomirski polecił dodać kamienicy od zachodu pałacową fasadę i dobudować od południa prostopadłe skrzydło. Siedzibę ponownie przebudowano w 1720 roku. Pałac otrzymał późnobarokową szatę. Od północy dodano drugie skrzydło, dzięki czemu utworzył się dziedziniec honorowy.
Od 1777 roku właścicielem budowli był król Stanisław August, który włączył pałac do kompleksu zabudowań zamkowych. Zlecił on także Dominikowi Merliniemu przebudowę wnętrz pałacowych. Następnie nadbudowano o dwa piętra północne skrzydło pałacu, łącząc je ze wzniesioną w latach 1780-1784 biblioteką zamkową. Kiedy w 1820 roku nowa właścicielka siedziby, Teresa z Poniatowskich Tyszkiewiczowa, sprzedała pałac carowi Aleksandrowi I, ulokowano w nim biura.
W latach 1850-1854 miała miejsce restauracja gmachu, obniżono wówczas dach nad korpusem głównym. Wysoki dach, kryty miedzianą blachą przywrócił budowli Adolf Szyszko-Bohusz, który w latach 1932-1937 przeprowadził gruntowną restaurację pałacu. Rozbierając dwa, nadbudowane przez Merliniego nad skrzydłem północnym, piętra przywrócono gmachowi wygląd sprzed 1777 roku. Pałac spłonął częściowo w 1944 roku. Odbudowano go w latach 1948-1949 według projektu Stanisława Barana.


ZESPÓŁ   ZAMKU   KRÓLEWSKIEGO
HISTORIA
- Wieś Warszawa została wyznaczona na miejsce grodu książęcego i miasta między 1262 a 1313 r. Od XIV wieku gród ten był obok Czerska siedzibą książąt mazowieckich z linii czersko - warszawskich Piastów. Został wzniesiony na krańcu tarasu, ograniczonego od wschodu wysokim brzegiem Wisły. Zapewne już w XIV wieku drewniano - ziemny gród zaczął ustępować nowej zabudowie, wtedy też usunięto wał i zasypano fosę. Pod koniec tego stulecia z inicjatywy księcia Janusza Starszego rozpoczęto przebudowę Zamku. Zmieniono również nazwę siedziby książęcej : w 1402 r. była nazywana domem książęcym, a od 1414 dworem (curia). Głównym budynkiem rezydencji był Dwór Wielki (Curia Maior) z oknami na wschód i elewacją zachodnią (od dziedzińca) zdobioną wnękami, nakryty dachem dwuspadowym. Do dzisiaj z tej budowli zachowały się : pomieszczenie w podziemiu (Piwnica Książęca), które pełniło prawdopodobnie funkcję skarbca oraz część dolna schodów prowadzących na wieżę (w Dawnej Sieni Poselskiej).
Obszar zamkowy graniczący z terenem miejskim zamykał się linią zabudowań należących do urzędników książęcych. Następcy Janusza Starszego kontynuowali jego darowizny gruntów, w związku z czym powstał dość gęsto zabudowany kompleks siedzib szlacheckich (drewnianych i murowanych). W II poł. XV wieku zabudowa książęca posunęła się wzdłuż tarasu wiślanego w stronę północną, gdzie powstał Dwór Mniejszy(Curia Minor). W 1526 r. po śmierci ostatnich Piastów mazowieckich Zamek, zgodnie z prawem lennym, przeszedł w ręce króla polskiego Zygmunta I Starego. Za jego rządów zabudowa nie uległa poważniejszym przekształceniom; dopiero wyznaczenie Warszawy na miejsce sejmów Rzeczypospolitej Obojga Narodów w 1569 r. spowodowało, że konieczne stało się odpowiednie urządzenie pomieszczeń zamkowych dla króla, posłów itd. W tym samym roku rozpoczęto więc przebudowę, a projektantem najważniejszych elementów architektonicznych rezydencji został Giovanni Battista Quadro. Prace trwały do 1572 r. Powstał m. in. „Nowy Dom murowany”, który został dostawiony, pod kątem rozwartym, bezpośrednio do Dworu Wielkiego. Był to budynek o dwóch kondygnacjach, podpiwniczony. Dwór Mniejszy uległ rozbudowie i stał się rezydencją Anny Jagiellonki. Budynki gospodarcze i oficyny rozlokowane były na terenie między Nowym Domem i ówczesnym Domem Królewny Anny. Oprócz G. B. Quadro na Zamku w tym czasie pracowali również : Giacoppo Pario, Bernardo Morando, budowniczy Petro Rusca i Silvestro Thurian i inni. Prace malarskie wykonał malarz Łukasz, a kafle do pieców dostarczył Frącz z Sienna.
Następna wielka rozbudowa Zamku w latach 1598-1619 wiąże się z przeniesieniem do Warszawy rezydencji króla Zygmunta III Wazy. Wtedy to przekształcono Zamek w okazałą budowlę o zachowanej w ogólnym zarysie do dzisiaj pięcioskrzydłowej bryle, z dziedzińcem wewnętrznym (Wielkim) i dziedzińcem od zachodu, od strony miasta (Przedni). Przebudowano m. in. Dom Wielki i Dom Królewski, zbudowano nową wieżę (tzw. Altanę) i, co najważniejsze, nowe skrzydło północne z bramą (późniejszą Senatorską). Wg Mariusza Karpowicza projektantem tej fazy rozbudowy (do 1604 r.) mógł być Giacopo Rodondo, a wg Jerzego Lileyki Rodondo był jedynie kierownikiem robót, zaś projektantem tej i następnej fazy był Giovanni Trevano. Natomiast Mariusz Karpowicz uważa, że druga faza rozpoczęła się w 1613 r., kiedy do Warszawy przybył Matteo Castelli, projektant dalszej rozbudowy Zamku. Pomimo braku zgodności co do autora projektu, wiadomo, że po 1604 r. powstały nowe skrzydło zachodnie z bramą zwaną Zegarową i wieżyczkami na narożach oraz skrzydło południowe (trzypiętrowe) z bramą pośrodku (zwaną później Grodzką) i wieża Zygmuntowska na osi skrzydła zachodniego. Wybudowano również budynki na Dziedzińcu Przednim, m. in. kuchnię, aptekę, stajnię. Przy tej przebudowie pracowali rzemieślnicy włoscy i miejscowi : kamieniarz Paolo di Corte, cieśla Hanus, stolarz Mathis,, ślusarze Ludwik Rodondo i Marcin. Autorem sztukaterii był prawdopodobnie Jan Kluge, a zegar z wieży Zygmuntowskiej wykonał zegarmistrz florencki Gerardo Priami.
W tym pierwszym okresie rozbudowy rezydencji wazowskiej przebudowie uległy także sale sejmowe i apartamenty królewskie, które otrzymały paradny wystrój i wyposażenie. Szczególną uwagę zwracały bogato potraktowane stropy, np. dwa duże malowidła plafonowe pędzla Tomasza Dolabelli wypełniały stropy nieokreślonego wnętrza („Koronacja Zygmunta III” i „Wzięcie do niewoli arcyksięcia Maksymiliana w bitwie pod Byczyną”). W latach 1620-7 Zamek został ufortyfikowany od strony Wisły (wzdłuż rzeki wzniesiono m. in. ziemno - murowaną kurtynę i dwa bastiony na jej krańcach), a na terenie między skarpą a zabudowaniami zamkowymi urządzono ogród .
Za panowania Władysława IV (1632-48) większe prace w Zamku podjęto dopiero w 1637 r. Zakres ich obejmował dokończenie niezrealizowanych zamierzeń, jak np. części dekoracji elewacji zamkowych. Wg proj. Giovanniego Battisty Gisleniego wykonano portal bramy Grodzkiej od strony miasta, dekorację kamieniarską Wieży Władysławowskiej i portalu wejścia prowadzącego z Dziedzińca Wielkiego na Schody Kamienne. Nadwornym architektem króla był Constante Tencalla, ale dla Władysława IV pracowali również : architekt Agostino Locci St., inżynier i architekt Bartolomeo Bolzoni i wspomniany G. B. Gisleni. Z rzemieślników pracujących w Zamku w l. 1637-43 należy wymienić m. in. : mistrza murarskiego Antoniego, cieślę Hanusa, zduna Marcina, stolarza, snycerza i rzeźbiarza Jana Henle. Prace malarskie wykonywali Christian Melich, Giacinto Campana, Tomasz Dolabella, Peeter Danckers de Rij. Ok. 1640 r. została zbudowana nowa główna brama wjazdowa, zwana Świętojańską, prawdopodobnie wg proj. C. Tencalli, który był też zapewne autorem powstałej w tym samym czasie galerii przy elewacji skrzydła pn. - wsch. od strony Wisły. W l. 1638-43 wzniesiono na pn. bastionie poniżej Zamku, prawdopodobnie wg proj. G. B. Gisleniego, pałacyk królewicza Karola Ferdynanda, który został rozebrany na pocz. XVIII w.).W l. 1637-8 w skrzydle pd. na piętrze drugim i trzecim urządzono salę teatralną wg proj. G. B. Gisleniego, A. Locciego St., B. Bolzoniego przy udziale malarzy Ch. Melicha i G. Campany. W 1637 r. przystąpiono do generalnej przebudowy apartamentów reprezentacyjnych. Nie zmieniono układu pomieszczeń, natomiast wnętrza uzyskały nową dekorację i wyposażenie. W l. 1640-43 nowy wystrój otrzymała antykamera przed pokojem audiencjonalnym tzw. Pokój Marmurowy. Dekorację malarską stanowiły obrazy autorstwa Tomasza Dolabelli przedstawiające wydarzenia z czasów panowania Władysława IV oraz 22 portrety „Jagiellońskiej Familii” prawdopodobnie pędzla Peetera Danckersa de Rij.
W czasie najazdu szwedzkiego 1655-7 zniszczony został wystrój architektoniczny oraz rozgrabione bogate wyposażenie wnętrz, uszkodzono wieże, spalono zabudowania Starego Zamku. W l. 1657-8 Zamek gruntownie odrestaurowano oraz wzniesiono między Bramą Świętojańską a pn. - zach. narożnikiem Zamku kamienicę uczonego Tytusa Liwiusza Burattiniego, która stała się częścią zabudowań zamkowych.
W czasach panowania Michała Korybuta Wiśniowieckiego (1669-73) nie podejmowano w Zamku większych prac budowlanych, natomiast kolejny władca - Jan III Sobieski (1674-96) rozpoczął prace o szerszym zakresie, zwłaszcza we wnętrzach. Przyjmuje się, że wszelkie zmiany i przebudowy nastąpiły w l. 1677-85. Architektem wg którego projektów prowadzono prace na Zamku był Augustyn Locci Mł., ale nie wykluczony jest również udział Tylmana z Gameren. M. in. od strony Wisły dobudowano w l. 1680-1 wg proj. A. Locciego Mł. do dawnej wieży Altany pawilon mieszczący Łazienkę Królewską, przebudowano sale teatralną, wykonano nową dekorację sal sejmowych (było to największe przedsięwzięcie w Zamku króla Jana III Sobieskiego), w 1681 r. urządzono w skrzydle pn. cele dla sprowadzonych przez królową sakramentek. Prace sztukatorskie wykonali Ambroży Gutti i współpracownicy, prace stolarskie - Wilhelm Barsz.
Pierwsze poważniejsze prace budowlane za panowania Augusta II podjęto dopiero w 1716 r. Wcześniej, w l. 1697-99. ograniczono się jedynie do dekoracji pokoi królewskich i sali teatralnej z okazji róznego rodzaju uroczystości, a projektantem tych dekoracji był prawdopodobnie Johann Friedrich Karcher; np. w 1699 r. przy dekoracji sali teatralnej pracowali Jerzy Siemiginowski i Marcin Altomonte. W okresie działań wojennych (1702-4) zamek uległ poważnej dewastacji, ale aż do 1716 r. nie przeprowadzono żadnych prac, poza prowizorycznym przygotowaniem sal reprezentacyjnych na koronację Stanisława Leszczyńskiego w 1705 r.
W 1716 r. urządzono salę teatralna wg projektu Karola Baya, niestety została zlikwidowana w 1737 r. w drugiej i trzecie dekadzie XVIII w. zaszły zmiany w układzie funkcjonalnym pomieszczeń, w l. 1721-23 gruntownej przebudowie uległa Sala Senatorska (prace nadzorował Jan Joachim Jauch) i w związku z tym nadbudowano drugie piętro nad Domem Wielkim; dobudowano również jedną kondygnację nad wieżą Grodzką, usunięto zniszczone trzecie piętro skrzydła pd. i w ten sposób pięciobok zamkowy miał teraz dwa piętra i równy gabaryt dachów. Największym jednak przedsięwzięciem budowlanym w czasach panowania królów z dynastii Wettinów było dobudowanie od strony Wisły nowego skrzydła. Decyzja o tej inwestycji zapadła po wstąpieniu na tron Augusta III. Autorem projektu sporządzonego w 1737 r. był Gaetano Chiaveri, a w dalszych opracowaniach i realizacji projektu mogli brać udział Zachariasz Longuelune i Antoni Solari. Projekt Chiaveriego przewidywał przebudowę skrzydła pn. - wsch. oraz dobudowanie nowego na jego przedłużeniu ku pn., w miejscu zabudowań Starego Zamku. Prace przy budowie nowego skrzydła rozpoczęto w 1740 lub 1741 r., w 1742 r. gotowy był ryzalit pd., w roku następnym ryzalit środkowy, a w l. 1744-46 powstał ryzalit pn. Dekorację rzeźbiarską wykonał Jan Jerzy Plersch. Przed 1746 r. nową szatę architektoniczną i rzeźbiarską otrzymała wg proj. Chiaveriego pd. elewacja skrzydła północnego.
Dobudowanie nowego skrzydła oraz przebudowa części dawnego budynku poważnie zmieniła rozplanowanie apartamentów królewskich i sal sejmowych. Ten układ, wprowadzony w Zamku w latach czterdziestych XVIII w., stanowić będzie zasadniczą kanwę, na której powstawać będą kolejne projekty za panowania Stanisława Augusta. Przy dekoracji nowych wnętrz pracowali m. in. : rzeźbiarz i sztukator Józef Sendlinger, rzeźbiarz Jan Jerzy Plersch, malarze i pozłotnicy Schellner, Hoffman, Daniel Ernst Poltz, stolarze Roter, Lintner, malarz Szymon Czechowicz. W l. 1762-64 przebudowano wg proj. Jakuba Fontany Salę Poselską oraz sąsiadujące z nią pomieszczenia; sala została podwyższona i otrzymała bogaty wystrój snycerski i malarski, którego wykonawcami byli Jan Jerzy i Jan Bogumił Plerschowie. Prace stolarskie wykonał Gottlieb Jentz.

Stanisław August Poniatowski po wstąpieniu na tron przejął Zamek w stanie wymagającym szybkiego przystosowania do spełniania reprezentacyjnych funkcji. Pierwszy projekt przebudowy pochodzi już z 1764 r. Później powstało ich kilkanaście, lecz żaden nie został zrealizowany. W l. 1764-67 projekty opracowali Jakub Fontana (5), Victor Louis i Efraim Szreger, w l. 1776-79 - Dominik Merlini (4) i E. Szreger, w 1788 r. - D. Merlini (2).
Pierwszymi większymi realizacjami było dobudowanie w 1765 r. wg proj. J. Fontany oficyny przy Bramie Grodzkiej oraz urządzenie w 1766 r. gabinetu królewskiego na pierwszym piętrze w skrzydle pd. - wsch. dekoracje malarską tego wnętrza wykonał Jean Pillement z pomocą Jana Ścisły. W dekoracje wkomponowano portrety pędzla Pera Krafta Mł. W 1767 r. spłonęło skrzydło pd. Odbudowano je wg proj. J. Fontany w l. 1767-68; dekorację elewacji wykonał J. J. Plersch. W odbudowanym skrzydle powstały nowe wnętrza wg proj. J. Fontany, z dekoracją sztukatorską wykonaną przez Antonia Bianchi, Rigoli i Bardo; supraporty wyrzeźbił Jan Chryzostom redler. W tym też czasie nową dekorację i wyposażenie otrzymały dwa pokoje, zwane później Pokojem Żółtym i Zielonym. W l. 1769-71 przeprowadzono wg proj. J. Fontany gruntowną przebudowę Pokoju Marmurowego. Portrety królów polskich wykonał Marceli Bacciarelli, rzeźby - Andrzej Le Brun przy współpracy Jakuba Monaldiego i Franiszka Pincka, część środkową plafonu - M. Bacciarelli, a iluzjonistyczną architekturę - Jan Bogumił Plersch, roboty sztukatorskie - Antonio Bianchi.
Po śmierci J. Fontany stanowisko pierwszego architekta na dworze St. Augusta objął Dominik Merlini. W l. 1774-75 nadbudował on nad Zamkiem, na przedłużeniu klatki schodowej przy Sali Wielkiej, ośmioboczną wieżyczkę służącą za obserwatorium astronomiczne. W l. 1775-77 wg proj. Merliniego powstaje kilka wnętrz w ramach apartamentu królewskiego : Pokój Oficerski, Sala Canalett, Pokój Audiencjonalny (później tzw. Pokój Audiencjonalny Stary), Kaplica Królewska. W Sali Canaletta czyli Przedpokoju Senatorskim najważniejszymi elementami wystroju było 21 obrazów z widokami Warszawy oraz „Elekcja Stanisława Augusta” pędzla Bernarda Bellotta (zwanego Canaletto) z lat 1767-80, wmontowane w boazerie. W Pokoju Audiencjonalnym znajdowały się obrazy w supraportach, portrety rodziców króla oraz plafon autorstwa M. Bacciarellego, a także malowidła na plafonie pędzla J. B. Plerscha. W l. 1777-78 wg proj. Merliniego przy udziale Jana Chrystiana Kamsetzera wykonano nowy wystrój dwukondygnacyjnej Sali Wielkiej w ryzalicie środkowym, od strony Wisły. Plafon w tej sali był dziełem M. Bacciarellego; rzeźby wykonali Andrzej Le Brun i Jakub Monaldi, prace sztukatorskie - Antonio Bianchi, Franciszek Pinck, malarskie i złotnicze - Antoni Lubelski i Kazimierz Szarkowski i inni. Do dekoracji i wyposażenia sali użyto przedmiotów projektowanych przez Victora Louisa i Jeana Louis Prieura, które nadchodziły do Warszawy do 1779 r. w czasach panowania St. Augusta urządzono w Zamku także kilka apartamentów dla rodziny królewskiej i dla wyższych urzędników państwowych.
W l. 1779-82 wg proj. Merliniego przy udziale J. Ch. Kamsetzera zbudowano skrzydło mieszczące Bibliotekę Królewską, prostopadle do pd. - wsch. skrzydła Zamku. Płaskorzeźby symbolizujące dziedziny wiedzy i sztuki wg rysunków J. B. Plersch wykonali A. Le Brun, J. Monaldi, F. Pinck, Gioacchino Staggi, Jan Michał Graff. W 1783 r. w dawnej Kaplicy Saskiej, prawdopodobnie wg proj. Kamsetzera, powstała sala teatralna - zlikwidowana już w końcu lat osiemdziesiątych XVIII w. w l. 1781-86 urządzono trzy pomieszczenia w ramach Apartamentu Wielkiego : Salę Rycerską (wg proj. Kamsetzera, opartym na proj. Merliniego), Salę Tronową (dzieło zespołowe - elementy proj. przez V. Louisa, Kamsetzera, J. B. Plerscha, oparte na proj. Merliniego) i Gabinet Monarchów Europejskich, zwany też Gabinetem Konferencyjnym (adaptacja proj. J. Fontany z 1772 r., dekoracja malarska J. B. Plerscha).W Sali Rycerskiej znajdowały się obrazy o tematyce historycznej i portrety słynnych Polaków pędzla M. Bacciarellego, posąg Chronosa - Saturna autorstwa A. Le Brun i J. Monaldiego, posąg Sławy i modele 22 biustów sławnych Polaków wykonane przez A. Le Brun, J. Monaldiego przy współpracy z modelarzem Christofono Davino i F. Pinckiem. Prace sztukatorskie wykonali Giuseppe Amadio i Paolo Casasopra.
W Sali Tronowej większość wyposażenia wykonana była za granicą. Część przedmiotów zamówiono w Lyonie, część została wykonana w Paryżu (wg proj. V. Louisa i J. L. Prieura), zaś kominki i cztery rzeźby autorstwa Angelo Puccinellego powstały w Rzymie. Plafon namalował J. B. Plersch. W Gabinecie Monarchów Europejskich przy malowaniu dekoracji ściennej współpracowali z Plerschem Mateusz Tokarski i Kazimierz Szarkowski. Portrety władców malowali Per Kraft, Thomas Gainsborough, Aleksander Roslin, Józef Hickel, Fryderyk Lohrmann, Pompeo Batoni, Antonio Albertrandi. Kandelabry i świeczniki wykonane zostały w Paryżu, a ustawiony pośrodku stolik zrobił paryski ebenista Martin Carlin, który wmontował w blat stolika plakiety wykonane w manufakturze w Sevres. W okresie Królestwa Polskiego powstało kilka projektów generalnej przebudowy Zamku. Ich autorami byli Jakub Kubicki, Jan Paweł Lelewel, Jan Thomas i Stanisław Kostka Potocki. W l. 1818-21 rozebrano zabudowania przed zachodnią fasadą Zamku tworząc w ten sposób Plac Zamkowy. Prace rozbiórkowe prowadzone przez Andrzeja Gołońskiego pod kierunkiem J. Kubickiego objęły m. in. Aptekę Królewską, stajnie, wozownie i kamienicę Płochockich. Wykorzystując część dawnej oficyny u podnóża skarpy zamkowej wzniesiono także wg proj. J. Kubickiego tzw. Arkady Kubickiego. Pod kierunkiem tego architekta przeprowadzono również remont obydwóch apartamentów królewskich i wtedy zapewne wprowadzono balkon wzdłuż elewacji skrzydła pd. - wsch. od strony Wisły.
Po upadku Powstania Listopadowego rozebrano m. in. wystrój Pokoju Marmurowego (1835) oraz wywieziono do Rosji obrazy Bernarda Bellotta z Sali Canaletta (1832).Dokonano likwidacji Sali Poselskiej i Senatorskiej poprzez podzielenie ich na mniejsze pomieszczenia, tapetami pokryto malowidła w Pokojach Żółtym i Zielonym. W l. 1843-49 Adam Idźkowski opracował niezrealizowany projekt przebudowy Zamku i otoczenia. W 1852 r. biorąc za podstawę proj. J. Kubickiego z l. 1818-21 nadano fasadom późnoklasycystyczną szatę. Prace pod kierunkiem Ludwika Corrio prowadzili Maurycy Kalicki, Ignacy Kwiatkowski, Ignacy Markiewicz. W następnych latach kilkakrotnie przeprowadzano zmiany we wnętrzach zamkowych, w l. 1862-63,1885-88, 1901-13. W 1890 r pod kierunkiem Januarego Kiślańskiego przebudowano galerie biegnące wzdłuż skrzydła pn. - wsch. od strony Wisły. Prace konserwatorskie w Zamku podjęto w 1915 r. z inicjatywy Towarzystwa Opieki nad Zabytkami Przeszłości (pod kier. Kazimierza Skórewicza). Po odzyskaniu niepodległości w 1918 r. Zamek stał się gmachem reprezentacyjnym, a od 1926 r. pełnił funkcję rezydencji prezydenta Rzeczypospolitej. K. Skórewicz prowadził prace konserwatorskie do pocz. 1928 r. Dokonano m. in. szczegółowej dokumentacji fotograficznej wnętrz, odkryto gotycką elewację Domu Wielkiego, usunięto dziewiętnastowieczne dekoracje, w 1927 r. rozpoczęto usuwanie z fasad zamkowych dekoracji późnoklasycystycznej z poł. XIX w. przywracając im wygląd z pocz. XVII w. W 1928 r. kierownikiem prac został Adolf Szyszko-Bohusz, który to stanowisko sprawował do wybuchu wojny.

W czasie oblężenia Warszawy we wrześniu 1939 r. gmach zamkowy poważnie ucierpiał wskutek bombardowań i pożarów. Szczęśliwie ewakuowano większość najcenniejszego wyposażenia z apartamentów królewskich. Akcja przewozu dzieł sztuki do Muzeum Narodowego kierował Stanisław Lorentz. Po wkroczeniu Niemców dzięki bohaterstwu historyków sztuki, konserwatorów i architektów udało się wymontować i ukryć kilkaset elementów wystroju najważniejszych sal zamkowych. W ostatnich dniach listopada lub w pierwszych dniach grudnia 1944 r. mury Zamku wysadzono w powietrze.

Prace mające na celu przygotowanie odbudowy Zamku rozpoczęto natychmiast po wyzwoleniu Warszawy. Na podstawie przedwojennych inwentaryzacji, dokumentacji fotograficznej i ocalałych elementów wystroju i wyposażenia podjęto pierwsze prace nad projektem odbudowy Zamku. W 1947 r. zaczęto odgruzowywać teren zamkowy, odzyskując przy tym kilka tysięcy fragmentów kamieniarki, zabezpieczano także fragmenty ścian i piwnic. W 1949 r. Sejm podjął uchwałę o odbudowie Zamku Królewskiego w Warszawie, a w 1950 r. opracowanie projektu zlecono Janowi Zachwatowiczowi. Jednak z braku środków finansowych i w związku z nierozstrzygniętą kwestią projektu rozpoczęcie odbudowy nie mogło jeszcze przez wiele lat dojść do skutku. W l. 1956-58 prowadzono na terenie Zamku badania archeologiczne, a w 1959 r. wstrzymano prace projektowe, na terenie Zamku zaś urządzono skwer miejski. W latach następnych zabezpieczono piwnice gotyckie, odnowiono Bibliotekę (1966), odbudowano dawny Dom Mały, Bacciarellówkę (1969). W 1971 r. ostatecznie zapadła decyzja o odbudowie Zamku, głównie dzięki staraniom Stanisława Lorentza. W tym samym roku zawiązał się Obywatelski Komitet Odbudowy Zamku Królewskiego w Warszawie i rozpoczęto prace budowlane. Bryła Zamku w stanie surowym oddana została w 1974 r. Odbudowa całego Zamku (oprócz Sali Wielkiej, którą ukończono w 1988 r.) zakończona została w 1984 r. Projekt architektoniczny wykonała pod kierunkiem Jana Bogusławskiego pracownia architektoniczna Przedsiębiorstwa Państwowego Pracownie Konserwacji Zabytków. Od 1971 r. głównymi projektantami architektury byli Irena Oborska i Mieczysław Samborski.
Wszelkie projekty od początku odbudowy były akceptowane przez Komisje pod przewodnictwem J. Zachwatowicza. Projekty wyposażenia wnętrz i program muzeum zamkowego opracowała komisja pod przewodnictwem St. Lorentza, J. Zachwatowicza i Aleksandra Gieysztora. W 1980 r. został powołany dyrektor instytucji muzealnej - Zamku Królewskiego w Warszawie.
Przyjęta ogólnie koncepcja odbudowy Zamku zakładała przywrócenie budowli stanu sprzed zniszczeń z lat 1939-44, a więc zachowanie dawnego obrysu budynku i włączenie zachowanych elementów murów i dekoracji w nowo odbudowana bryłę. Od przyjętej zasady odstępowano w przypadku bryły jedynie wtedy, kiedy element rekonstruowany był dziełem inwencji konserwatorów okresu międzywojennego lub nowe odkrycia ikonograficzne pozwoliły bryle nadać charakter bardziej zbliżony do oryginalnego wyglądu. We wnętrzach obowiązywała zasada ścisłego odtwarzania stanu przedwojennego z użyciem autentycznych elementów lub na podstawie dokumentacji ikonograficznej. Od zasady tej odstępowano jedynie wtedy, kiedy nie dysponowano takim materiałem lub gdy względy użytkowe tego wymagały. W kilku wypadkach, mimo że dysponowano materiałem fotograficznym, ze względu na niski poziom artystyczny dawnych wnętrz odstąpiono od ich rekonstrukcji wprowadzając w to miejsce :1. inne oryginalne elementy wystroju (np. pokoje St. Augusta), 2.wystrój rekonstruowany na podstawie niezrealizowanych projektów tych pomieszczeń z czasów St. Augusta (np. Garderoba, Sala Rady), 3. nowo skomponowany wystrój o charakterze klasycystycznym (np. Pokój Żółty, Zielony). W przypadku Pokoju Marmurowego, Sali Senatorskiej i Sali Poselskiej (wnętrza przestały istnieć w I poł. XIX w.) rekonstrukcję oparto na wiarygodnych przekazach ikonograficznych.


- POMNIKI   STAROMIEJSKIE -


KOLUMNA ZYGMUNTA
- Kolumnę Zygmunta III Wazy na Placu Zamkowym ufundował Władysław IV. Powstała ona w latach 1642-1644 jako pomnik gloryfikujący króla, będący apoteozą rodu Wazów. Autorem figury władcy w zbroi, kapie koronacyjnej, dzierżącego wielki krzyż i szablę jest Clemente Molli, część architektoniczną - kolumnę koryncką z impostem umieszczoną na wysokim cokole zaprojektował Constantino Tencalla. Dzieło to wyróżniało się na tle pomników ówczesnej Europy. Kolumna uległa zniszczeniu w 1944 roku i została odtworzona w roku 1949.

POMNIK SYRENKI
- Pomnik Syrenki stojący na rynku Starego Miasta jest cynowym odlewem rzeźby Konstantego Hegla z 1855 roku.

POMNIK JANA KILIŃSKIEGO
- Pomnik jest dziełem Stanisława Jackowskiego. Odlano go w znanej warszawskiej firmie "Bracia Łopieńscy". Odsłonięto go 19 IV 1936 roku. Wówczas stał na placu Krasińskich, skąd usunęli go Niemcy w 1942 roku. Po wyzwoleniu przez pewien czas stał na skwerze naprzeciw Muzeum Narodowego, następnie wrócił na plac Krasińskich. Od 1959 roku znajduje się na obecnym miejscu.


- KOŚCIOŁY   STAROMIEJSKIE -

KOŚCIÓŁ ARCHIKATEDRALNY
p.w. ŚCIĘCIA ŚW. JANA CHRZCICIELA


Położony jest przy ul. Świętojańskiej 8. Jest orientowany. Posiada fasadę lekko cofnietą pod ulicy i z prezbiterium wychodzącym na placyk Kanonii (teren dawnego cmentarza kościelnego). Wzdłuż południowej elewacji kościoła biegnie ul. Dziekania, przechodząca pod bramą przyległej do południowo-zachodniego naroża kościoła dzwonnicy i wychodząca na Kanonię pod arkadą wspierającą kryty ganek.

HISTORIA
- Pierwotny kościół powstał w końcu XIII w. lub na początku XIV i był zapewne drewniany. W 1406 r. bp poznański Wojciech Jastrzębiec zatwierdził przeniesienie kaplituły z Czerska i erekcję klegiaty jako siedziby archidiakonatu, poświadczył też, że kolegiata ma być kościołem grzebalnym książąt mazowieckich. Obecna, murowana budowla to rekonstrukcja w stylu gotyckim z dobudówkami barokowymi.

ARCHITEKTURA I WYPOSAŻENIE
- Katedra jest trójnawową halą, z niższym od korpusu, trójbocznie zamkniętym prezbiterium. Przy południowej ścianie prezbiterium znajduje się kaplica Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Marii Panny (Literacka), natomiast przy północnej Kaplica Cudownego Pana Jezusa (Baryczków). Na nawę północną, kolejno od pierwszego przęsła, otwierają się kaplice: Najświętszego Sakramentu (Ubiczowania), kruchta, kaplica Baptysterium, Św. Jana Chrzciciela, prymasa Stefana Wyszyńskiego. W przyziemiu zakrystii, połączonej wąską przybudówką z Kaplicą Najświętszego Sakramentu, wyeksponowano fragment muru gotyckiego z narożną skarpą korpusu. Nad zakrystią znajduję się archiwum i biblioteka. Do południowo-zachodniego narożnika korpusu przylega od południa, wysunięta w połowie przed fasadę kościoła, dzwonnica ze sklepionym przejazdem na ul. Dziekania. W podziemiach kościoła znajdują się krypty.
Wnętrze katedry jest tynkowane i posiada elementy z formowanej cegły. Nawa główna otwiera się do bocznych ostrołukowymi arkadami, o archiwoltach wspartych na ustawionych na kamiennych cokołach ośmiobocznych filarach, a od strony prezbiterium półfilarach. Wnętrze przekrywają sklepienia gwiaździste z profilowanymi żebrami spływającymi na kamienne wsporniki. Kamienne zworniki w nawie głównej dekorowane są herbami księstwa mazowieckiego (orzeł Piastów mazowieckich), kapituły (głowa św. Jana Chrzciciela na misie), kardynała Hlonda i kardynała Wyszyńskiego. Ściany boczne prezbiterium dzielą ostrołukowe blendy, obwiedzione wałkiem ceglanym. Okna kościoła są ostrołukowe, także obwiedzione wałkiem ceglanym. W trzech oknach zamknięcia prezbiterium i trzech oknach fasady znajdują się witraże projektu Wacława Taranczewskiego.
Arkadowy otwór wejściowy z nawy głównej do kruchty ujęty jest w obramienie z czarnego marmuru, projektu Giovanniego Battisty Gisleniego z ok. 1630-40 r. Posiada ono kształt serliany. Jest powojenną rekonstrukcją, z wyjątkiem klucza archiwolty - herbu Wazów (snopka) z piaskowca. Wczesnobarokowy portal z prezbiterium do zakrystii jest autentyczny, wykonany z marmuru chęcińskiego, pochodzi z początku XVII w.
Stalle w prezbiterium, kanonickie i prałackie, były wotum Jana III Sobieskiego za wyprawę wiedeńską, wykonano je po 1683 r. Po wojnie oodtworzył je Leon Strągała wg projektu Marii Zachwatowicz i Józefa Zencikiewicza. Zdobią je posągi świętych i ornament małżowinowo-chrząstkowy. Nad stallami z obu stron znajdują się chóry muzyczne, pierwotne fundacji Jana Kazimierza z ok. 1660 r., spalone i odtworzone w latach siedemdziesiątych przez Stanisława Komorowskiego.
W kruchcie zachodniej znajduje się krucyfiks z pierwszej połowy XVII w.
Korpus nawowy i prezbiterium katedry opięte są zewnątrz dwu- i trzyuskokowymi skarpami. Ściany boczne korpusu i prezbiterium obiega górą sgraffitowy fryz, wykonany wg projektu Kazimierza Knothe na wzór fragmentu zachowanego na poddaszu nad kamienicą Baryczków, o motywach herbów i gmerków. Fasadę zaprojektował Jan Zachwatowicz. Jest ona trójosiowa z wieńczącym jej ścianę fryzem kamiennym o motywach symbolicznych, projektu Kazimierza Knothe oraz wysokim szczytem schodkowo-sterczynowym. Portal główny jest ostrołukowy, uskokowy wykonany z formowanej cegły. Trójkątny szczyt wschodni, dzielony tynkowanymi blendami odtworzono na podstawie materiałów ikonograficznych. Przy wschodniej ścianie prezbiterium, na wysokim cokole ustawiono kamienną, późnobarokową figurę Najświętszej Panny Marii Niepokalanie Poczętej z 1771 r. Pochodzi ona z dawnego cmentarza przykościelnego.

KAPLICE
- Barokowa kaplica Cudownego Pana Jezusa wzniesiona została w latach 1708-1716/19 na miejscu dawnego skarbca. Posiada późnobarokowy (rekonstruowany) ołtarz z czarnego marmuru, przypisywany Kasprowi Bażance, z drugiej dekady XVIII w. W zamkniętej półkoliście wnęce ołtarzowej wypełnionej wotami znajduje się późnogotycki krucyfiks Z naturalnymi włosami, z początku XVI w.
- Barokowa kaplica Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Panny Marii wzniesiona została ok. 1690 r. na miejscu poprzedniej. Po wojnie była rekonstruowana. Zrekonstruowany portal z nawy południowej do kaplicy, wykonany z czarnego marmuru, łączy się z nazwiskiem Tylmana z Gameren. Późnogotycki obraz Koronacji Najświętszej Panny Marii w ołtarzu, został namalowany na desce ok. 1520-30. W korytarzu przy kaplicy stoi XVII-to wieczna skrzynia dębowa, pochodząca prawdopodobnie z Niemiec. Dekorują ją płaskorzeźby z wizerunkami czterech ewangelistów.
- Kaplica Najświętszego Sakramentu została odnowiona i gruntownie przekształcona w stylu wczesnobarokowym. Po wojnie zrekonstruowano wczesnobarokowy portal z ok. 1620-30 r. wykonany z czarnego marmuru, o elementach manierystycznych.
- Kaplica Baptysterium powstała na miejscu kaplicy Św. Trójcy z XVI w. Obecną wzniesiono w 1959-60 wg projektu Stanisława Żaryna.
- Kaplica Św. Jana Chrzciciela wzniesiona została w 1956-8 r. wg projektu Jana Zachwatowicza, z wystrojem wnętrz projektu Zbigniewa Łoskota, na miejscu kaplicy Trzech Króli.
- Kaplicę - mauzoleum prymasa Stefana Wyszyńskiego wzniesiono w 1986-7 wg projektu Bolesława Szmidta na miejscu kaplicy św. Stanisława, fundowanej w drugiej połowie XV w.

NAGROBKI
- Nagrobek ostatnich książąt mazowieckich, Stanisława i Janusza, autorstwa Bernardino Zanobi de Gianotisa z 1526 r. Z pożogi wojennej przetrwała silnie uszkodzona płyta nagrobna z postaciami dwóch rycerzy i fragment tablicy inskrypcyjnej.
- Nagrobek braci Wolskich, Mikołaja bpa włocławskiego i Stanisława kasztelana sandomierskiego, starosty warszawskiego, marszałka nadwornego koronnego, ufundowany został w 1569 r. przez wdowę po Stanisławie Barbarę z Tarnowa i syna Mikołaja. Przypisywany jest Janowi Michałowiczowi z Urzędowa lub jego warsztatowi. Ze zniszczeń wojennych ocalała silnie uszkodzona piaskowcowa płyta z postaciami zmarłych.
- Pomnik nagrobny Stanisława Małachowskiego, marszłka Sejmu Czteroletniego, wystawiony został w 1830-31 r. Wykonano go w Rzymie wg projektu Bertela Thorvaldsena. Po wojnie odtworzono go z ocalałych fragmentów. Jest to dzieło klasycystyczne, wykonane w białym marmurze.
- Renesansowa płyta nagrobna Stanisława Strzelicy proboszcza i kanonika kolegiaty Św. Jana, doktora teologii, kantora płockiego, kanonika poznańskiego i włocławskiego, jednego z pierwszych humanistów warszawskich. Odlaną płytę przypisuje się norymberskiemu warsztatowi Piotra Vischera.

- W kościele znajdują się ponadto liczne epitafia.


KOŚCIÓŁ p.w. ŚW. MARCINA i dawny KLASZTOR AUGUSTIANÓW,
obecnie SS. FRANCISZKANEK SŁUŻEBNIC KRZYŻA ŚW.
oraz DAWNY SZPITAL ŚW. DUCHA


HISTORIA
- Augustianie zostali sprowadzeni do Warszawy zapewne z Pragi przez Siemowita III, księcia Mazowieckiego i jego żonę Eufemię. Pierwsze zabudowania klasztoru powstawały prawdopodobnie w 1354 r. Gotycki murowany kościół p.w. Św. Ducha oraz śś. Marcina i Doroty wzniesiono w końcu XIV w. lub w pierwszej połowie XV w. Kościół i przylegający do niego od południa trójskrzydłowy klasztor położony jest przy ul. Piwnej 9-11. Fasada kościoła, wieża i elewacja główna klasztoru stoją w linii zabudowy ulicy.

ARCHITEKTURA I WYPOSAŻENIE
- Obecny, zrekonstruowany kościół jest budowlą późnobarokową z nikłymi reliktami gotyckimi i pozostałościami z pierwszej połowy XVII w. Jest bazyliką. Jego prezbiterium jest nieco węższe od nawy głównej, po jego bokach znajdują się dwie kwadratowe kaplice: od południa dawna kaplica Pana Jezusa, od północy Matki Boskiej Pocieszenia przy wschodnim przęśle oraz przy zachodnim, od południa Św. Franciszka, nad nią oratorium. Od zachodu do części prezbiterium i kaplicy Św. Franciszka przylega piętrowa dwuczłonowa przybudówka, mieszcząca w przyziemiu zakrystię o dwóch pomieszczeniach. Z nawy głównej schodzi się do krypty z salką wystawową i kaplicą poświęconą bezimiennym ofiarom drugiej wojny światowej.
Nawy boczne otwierają się do głównej trzema parami półkoliście zamkniętych arkad filarowych. Ściany nawy głównej i prezbiterium rozczłonkowane są pilastrami toskańskimi. W ścianie zachodniej dawnej kaplicy Pana Jezusa znajduje się odkrywka muru gotyckiego. Chór muzyczny wspierają trzy filarowe arkady. W części środkowej wysunięty jest on koszowo i wsparty na dwóch wolutowych konsolach. W kruchcie ściany dzielone są parami pilastrów. Okna nawy głównej i prezbiterium są prostokątne, zamknięte odcinkowo.
Fasada jest parawanowa, pięcioosiowa, na wysokim cokole z trójosiową, dwukondygnacjową częścią środkową, której przęsło środkowe jest cofnięte. Boczne przęsła części środkowej ujęte są lekko wtopionymi we wnęki ścienne kolumnami, między którymi występuje mur o zaokrąglonych narożach. Skrajne przęsła ujmują pilastry. Nad wejściem, w prostokątnym obramieniu usytuowana jest płaskorzeźba przedstawiająca siedzącą postać Matki Boskiej Bolesnej z aniołami. Jest to kopia dzieła sprzed połowy XVIII w., przypisywanego Janowi Jerzemu Plerschowi.

Pierwotny klasztor z fundacji Siemowita III księcia mazowieckiego, wzniesiony po 1356 r był zapewne drewniany. Najprawdopodobniej po 1441-6 wzniesiono murowany wokół przylegającego do kościoła od południa niewielkiego wirydarza. W latach 1632-6 na zlecenie przeora Idziego Millera przebudowano gruntownie klasztor. Prace prowadzili (1632-4) Jan Spinola murarz-kamieniarz, potem (1636) Jerzy, mistrz murarski oraz Marcin mistrz ciesielski.
Obecnie jest to barokowa budowla o częściowo zatartych cechach stylowych, z nikłymi pozostałościami gotyckimi. Trzy trójkondygnacjowe skrzydła zamykają wraz z południową ścianą korpusu kościoła prostokątny wirydarz, na który otwierają się w przyziemiu arkady króżganku. Skrzydło zachodnie od ulicy posiada wieżę i bramę przejazdową na dziedziniec gospodarczy. Przy narożu południowym znajduje się piętrowa przybudówka z klatką schodową i wejściem do ogrodu. Przy wieży od południa znajduje się nowa klatka schodowa z odsłoniętym gotyckim murem wieży. Na piętrze w skrzydle wschodnim mieści się kapitularz, z odkrytymi fragmentami muru gotyckiego, a w skrzydle zachodnim dawny refektarz, w skrzydle południowym biblioteka. W krużgankach i w korytarzu parteru odkryto fragmenty murów gotyckich. Piaskowcowy portal furty jest wczesnobarokowy, pochodzi z pierwszej połowy XVII w., dziś jest on zamurowany. Portal bramy na dziedziniec gospodarczy, pochodzi zapewne z pierwszej połowy XVIII w., ujęty jest w pilastry toskańskie. Wieża posiada sześć kondygnacji, została wzniesiona z gotyckiej cegły w XV w. do czwartej kondygnacji, wyższe są barokowe. W XVII-XVIII w. otynkowano ją. Od trzeciej kondygnacji ma ścięte naroża. Jej ostrołukowy portal zamurowano. Otwory dzwonowe zamknięte są półkoliście. Miedziany hełm wykonano w latach 1950-9 w typie barokowym.

Dawny szpital p.w. Św. Ducha stoi przy ul. Piwnej 13. Wzniesiono go przy kościele od północy, na gruntach zakupionych w 1431 r. przez Annę Bolesławową, księżnę mazowiecką. Został ufundowany przez nią i uposażony w 1442 r. Oddano go pod zarząd augustianów. W skład zabudowań, pierwotnie drewnianych wchodziły: dom od ul. Piwnej, mieszczący zapewne szpital, a za nim w głębi działki klasztor z kaplicą sióstr augustianek oraz budynki gospodarcze. W ciągu XV w. fundację sukcesywnie powiększano. W 1458 r. zarząd odebrano augustianom i powierzono misjonarzom kolegjackim. Następnie w 1527 r. Zygmunt I Stary oddał szpital kapitule. W 1543 r. zbudowano infirmerium. W 1628 r. klasztor chwilowo zajęli jezuici. W początku XVII w. klasztor przebudowano staraniem bpa poznańskiego Wawrzyńca Goślickiego. Wzniesiono wówczas kamienicę szpitalną od ul. Piwnej, zwaną Kapitulną. W latach 1684-1825 szpitalem zarządzały Siostry Miłosierdzia św. Wincentego a Paulo. W 1824 r. budynki stały się własnością rządową aż do powstania Styczniowego, wówczas mieściły się tu m.in. koszary i więzienie. Po II wojnie światowej odbudowano go w latach 1952-3 wg projektu Elżbiety Kienitz-Trembickiej. Wówczas też rozebrano skrzydło klasztoru. Kamienica szpitalna w XV w. była domem drewnianym. Za sprawą bpa Wawrzyńca Goślickiego wzniesiono w początku XVII w. kamienicę większą od obecnej. Następnie była ona przebudowywana. Po zniszczeniach 1944 r., w latach 1952-53 odbudowano ją jako budowlę trzykondygnacjową.

Dawny budynek szpitalny usytuowany w głębi parceli mieścił klasztor, potem szpital. Rozbudowywany był w XVII i XVIII w. Po II wojnie światowej odbudowano go jako dwukondygnacjowy, o narysie znanym z planów z 1848 r., na rzucie prostokąta.


KOŚCIÓŁ p.w. NMP ŁASKAWEJ

HISTORIA
- Kościół został wzniesiony na miejscu pn. strony uliczki biegnącej pierwotnie wzdłuż katedry a darowanej jezuitom w 1598 r. przez miasto oraz na pozostałościach dwóch kamienic przy ul. Świętojańskiej. Pd. z nich, wzniesiona w XVI w. przez złotnika Jana Figurę, została kupiona przez jezuitów w 1602 r. a w 1609 r. zburzona pod budowę świątyni; natomiast druga kamienica, również XVI-wieczna, została nabyta przez jezuitów w 1627 r. w celu dobudowania na jej miejscu kaplic. Budowa kościoła rozpoczęta w 1609 r. i finansowana przez króla Zygmunta III i innych dobroczyńców trwała do 1626 r. (konsekracja pod wezwaniem Narodzenia NP. Marii i św. Ignacego Loyoli. Przy budowie byli czynni : Stanisław Bohdziewicz, murator wileński (1617-19), Marcin Wyborski, murarz (1617-21), Jan Frankiewicz, murarz, architekt. Po 1627 r. dostawiono przy nawie od pn. kaplicę, a potem dwie następne : św. Kazimierza i św. Franciszka Ksawerego. W 1633 r. dobudowano kruchtę, w 1636 r. - chór muzyczny. Kościół wyposażony w ciągu XVII w. został złupiony przez Szwedów w 1656 r. W XVIII w. świątynia uległa kilku przekształceniom, m. in. : dobudowano kolejne dwie kaplice (1703-4, 1712-13), odnowiono wnętrze (1751). W l. 1736-73 liczne prace w kościele i klasztorze (m. in. ambonę, ławki, konfesjonały) wykonał Antoni Franciszek Bartsch, stolarz jezuicki. Po kasacie zakonu w 1773 r. świątynia została przejęta przez Komisję Edukacji Narodowej i stała się kościołem szkolnym. W kolejnych latach należał on do Bractwa Niemieckiego (1781), paulinów (1815), katedry jako skład sprzętów kościelnych (1818), Banku Polskiego (1828), a w 1834 r. oddano go pijarom i przeprowadzono remont pod kier. Alfonsa Kropiwnickiego; sztukaterie wykonał Wincenty Vincenti. W 1836 r. nastąpiła rekoncyliacja kościoła pod obecnym wezwaniem, a po kasacie zakonu pijarów (1864) stał się pomocniczym kościołem katedry. W 1909 r. przeprowadzono remont, a w 1918 r. został ponownie przekazany jezuitom. W 1925 i 1932 r. był remontowany pod kier. Jana Rutkowskiego. W czasie Powstania Warszawskiego (1944) świątynia została spalona, a następnie wysadzona przez Niemców w powietrze; pozostał jedynie fragm. kaplicy od pn. ze znacznie zniszczonym nagrobkiem Jana Tarły (przeniesionym niegdyś z dawnego kościoła pijarów przy ul. Długiej).
W l. 1950-57 dokonano rekonstrukcji kościoła, na podstawie zachowanych materiałów ikonograficznych i pomiarowych wykonanych zaraz po wojnie, wg proj. Stanisława Marzyńskiego. Budowli przywrócono dawną formę architektoniczną; nie odbudowano kruchty, zaprojektowano w związku z tym na nowo otwory dolnej części fasady i wnętrze zach. przęsła przedsionka. W trakcie prac odkryto trójkondygnacjowe podziemia, które częściowo zrekonstruowano i udostępniono dla zwiedzających. Hełm wieży zrekonstruowano w 1970 r., zaś wyposażenie wnętrz zakończono w 1973 r.

ARCHITEKTURA I WYPOSAŻENIE
- Kościół jest budowlą murowaną z cegły i częściowo z kamienia, otynkowaną, manierystyczno - barokową, rekonstruowaną, z jednonawowym, prostokątnym korpusem i prezbiterium zamkniętym apsydą (wtopionym w budynek klasztorny). Od pn. do nawy przylega kaplica Pana Jezusa, a w jej przedłużeniu ku zach. znajduje się kaplica Najśw. Sakramentu. Z tą ostatnią łączy się, w rodzaj nawy bocznej, przedsionek, który występuje przed fasadę kościoła. Do prezbiterium, po obu stronach, przylegają dwie zakrystie. Od pn. przy prezbiterium znajduje się wieża.
Wewnątrz ściany podzielone są zdwojonymi pilastrami, o głowicach korynckich dźwigających szerokie belkowanie z silnie wysuniętym gzymsem. Apsyda nakryta jest wysmukłą, eliptyczną w rzucie kopułą, na wysokim bębnie. Sklepienia w całym kościele ozdobione są dekoracją stiukową w tzw. typie lubelskim. Chór muzyczny (rekonstrukcja chóru z l. 1834-36), klasycystyczny wsparty jest na czterech parzystych i czterech pojedynczych kolumnach jońskich.
Fasada poprzedzona trójstopniową platforma w miejscu dawnej kruchty, trzyosiowa, zwieńczona jest wysokim szczytem. Podzielona jest pilastrami korynckimi w wielkim porządku, dźwigającymi wyłamujące się belkowanie z gzymsem. Szczyt trójkondygnacjowy podzielony jest uproszczonymi pilastrami toskańskimi. Dwie górne kondygnacje i zwieńczenia ujęte są trójkątnymi spływami i flankowane postumentami z obeliskami. Nad zwieńczeniem widnieje ośmioboczna latarnia z iglica i krzyżem. Elewacja przyległego do fasady przedsionka ujęta jest w zdwojone pilastry. Pd. elewacja korpusu kościoła wsparta jest bezuskokowymi skarpami. Korpus nakryty jest dachem dwuspadowym, kopuła - zwieńczona cebulastą sterczyną z kulą i krzyżem, wieża o czterech kondygnacjach (dwie dolne - kwadratowe, dwie górne - ośmioboczne, kondygnacja najwyższa w typie latarni z arkadowymi otworami dzwonowymi) - hełmem w typie późnobarokowym z czworoboczną latarnią.
Z pierwotnego wyposażenia kościoła zachowały się m. in. : obraz N. P. Marii Łaskawej sprzed poł. XVII w. (przeniesiony po 1834 r. z kościoła pijarów), krucyfiks z I poł. XVII w., barokowa rzeźba N. P. Marii Łaskawej z pocz. XVIII w., kamienna figura leżącego niedźwiedzia z l. 1762-64 autorstwa Jana Jerzego Plerscha (element z fasady kościoła pijarów), pozostałości oprawy architektonicznej nagrobka wojewody sandomierskiego Jana Tarły z l. 1752-52 również dłuta J. J. Plerscha, monstrancja promienista sprzed poł. XVIII w.

PODZIEMIA
- Podziemia tworzą piwnice dwóch kamienic oraz pomieszczenia zbudowane w ich przedłużeniu i pod dawną uliczką przy katedrze, przeznaczone na miejsce pochówku zakonników, dobrodziejów zakonu i członków bractw. Pochowani tu zostali m. in. poeta Maciej Kazimierz Sarbiewski oraz podkomorzy, jeden z fundatorów kościoła Andrzej Bobola. W podziemiach znajdują się także zachowane fragmenty kamieniarki, elementy wyposażenia, pozostałości nagrobków i tablic pamiątkowych (np. kamienna rzeźba Chrystusa Salvatora Mundi z przełomu XVII i XVIII w., płyta nagrobna Konrada Prószyńskiego - Promyka, z 1908 r. autorstwa Cz. Makowskiego).

KLASZTOR
- Budynki klasztorne były wznoszone razem z kościołem od 1609 r. i po 1627 r. Mieściły początkowo dom profesorów; w ciągu w. XVII-XVIII rozbudowane w XIX w. zostały w całości przekształcone. Po zburzeniu w 1944 r. odbudowano je w l. 1950-69 wg proj. St. Marzyńskiego, z przeznaczeniem na klasztor księży jezuitów, z pominięciem części przyległej od pn. do korpusu kościoła. Klasztor składa się z dwóch wewnątrz połączonych ze sobą budowli, z zewnątrz wyodrębnionych w bryle. Są to budynki trzykondygnacjowe, z gzymsami między pierwszym a drugim piętrem. Budynek pd. nakryty jest dachem dwuspadowym i zwieńczony od wsch. szczytem o charakterze barokowym, pn. zaś - dachem wielopołaciowym. W bibliotece klasztornej znajduje się rzeźba Matki Boskiej, prawdopodobnie z II poł. XVII w.

DAWNE KOLEGIUM
- Dawne kolegium przy ul. Jezuickiej 1/3 obecnie mieści różne instytucje. Gmach zajmuje całą zach. pierzeję ulicy; został ostatecznie ukształtowany w l. 1729-32 na zrębie dawnych czterech kamienic mieszczańskich. Budynki te połączył Karol Bay (w trzech pierwszych domach już od 1668 mieściło się kolegium), przekształcając je w czterokondygnacjowy gmach z wejściem od ul. Jezuickiej. Po kasacie zakonu część budynku adaptowano na mieszkania urzędników dworskich. W l. 1834-64 kolegium było w posiadaniu pijarów i znajdowała się tam m. in. drukarnia zakonu. Po przebudowie w l. 1872-76 pod kier. Januarego Kislańskiego mieściła się tu siedziba Archiwum Akt Dawnych aż do 1944 r. Kolejne remonty i przebudowy nastąpiły w 1915, 1928 i 1935 r. Po zniszczeniach wojennych ocalało ok. ž fasady od strony katedry, piwnice i część dawnej, narożnej kamienicy rynkowej (mury do wysokości połowy parteru). Odbudowa tej kamienicy nastąpiła w l. 1950-54, wg proj. Mieczysława Kuzmy (m.in. wnętrza został zaprojektowane od nowa). Budynek od ul. Jezuickiej został odbudowany wg proj. St. Marzyńskiego w l. 1953-56 (m. in. w piwnicach zachowano ściany i sklepienia gotyckie). Jest budowlą czterokondygnacjową (podobnie jak poprzednia kamienica), na rzucie bardzo wydłużonego prostokąta. Fasada od ul. Jezuickiej podzielona jest lizenami, kondygnacje oddzielone gzymsami; od strony katedry znajduje się brama przejazdowa. Całość nakryta jest dachem trzypołaciowym.


 
 

info@zabytki.waw.pl
tel. (22) 619 86 87, fax (22) 618 40 23